آشنايى با حديث - استادان دانشكده علوم حديث - الصفحة ١٨٨ - كدام دانش؟

دارند، واجب كفايى است، بدين معنا كه بر همه كسانى كه استعداد تحصيل آن دانش را دارند، واجب است آن را بياموزند؛ ولى اگر عدّه‌اى به اندازه كفايت، براى آموختن آن اقدام كردند، تكليف، از ديگران ساقط مى‌شود.

بر اين اساس، تعدّد رشته‌هايى كه تحصيل آن‌ها واجب كفايى است، به تناسب نيازهاى جامعه، در زمان‌هاى مختلف، متفاوت است. براى نمونه، تحصيل دانش اتم‌شناسى، در شرايطى كه جامعه اسلامى ما به آن نيازمند نباشد، واجب نيست؛ ولى در شرايطى كه براى دفاع از خود، به آن نياز دارد، به موجب آيه‌ (وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ،[٣٤٣] در برابر آنان (دشمنان)، هر چقدر نيرو كه مى‌توانيد، فراهم آوريد)، تحصيل آن، واجب كفايى است؛ و در صورتى كه اشخاص بااستعداد كه توانايى تحصيل اين دانش را دارند، محدود باشند، واجب كفايى در مورد آن‌ها، تبديل به واجبِ عينى مى‌گردد.

همچنين، آموختن هر دانشى كه مقدّمه تقويت بنيه مادّى و يا معنوى فرد يا جامعه است، ولى بدون آن، ضربه‌اى به نيازهاى اصولى انسان وارد نمى‌شود، ممدوح و مستحبّ است و اگر كسى آن دانش را با انگيزه الهى بياموزد، نزد خداوند متعال، پاداش دارد. كسب دانش‌هاى مازاد بر نيازهاى ضرور جامعه، از مصاديق تعلّمِ ممدوح، به شمار مى‌رود.

امّا دانشى كه مقدّمه فساد نيست، ولى سودى نيز در بر ندارد، اگر به طور مستقل مورد ارزيابى قرارگيرد، آموختن آن، مباح به شمار مى‌آيد؛ ولى اگر از اين جهت كه موجب تضييع عمر و به بطالت گذراندن زندگى مى‌گردد و انسان را از مقصد حقيقى و غايى خود (يعنى انسانيت)، دور مى‌كند، مورد ارزيابى واقع شود، يادگيرى آن، كارى لغو، ناپسند و مكروه محسوب مى‌شود و به موجب آيه شريف‌ (وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ‌؛[٣٤٤] و آنان كه از بيهوده‌كارى، روى‌گردان‌اند)، مسلمان بايد از اين‌گونه امور، اجتناب نمايد.

[٣٤٣]. سوره انفال، آيه ٦٠.

[٣٤٤]. سوره مؤمنون، آيه ٣.