آشنايى با حديث - استادان دانشكده علوم حديث - الصفحة ١٣٦ - تفاوت حديث ساختگى و ضعيف

در اين مجال، نگاهى كلّى به جعل حديث و نقد آن مى اندازيم و با برخى نمونه‌هاى آن، آشنا مى‌شويم. اين آشنايى و آگاهى، به ما كمك مى‌كندكه نسبت به احاديث، با حسّاسيت بيشترى برخورد كنيم و از مراجعه به كارشناسان، براى تشخيص حديث واقعى از ساختگى، دريغ نكنيم. در اين جستار مختصر، از طريق مقايسه معيارها و نيم‌نگاهى به انگيزه‌ها، راه رويارويى با برخى احاديث جعلى را بررسى مى‌كنيم.

تفاوت حديث ساختگى و ضعيف‌

حديث پژوهان كهن، احاديث را به دو دسته كلّى معتبر و صحيح، در برابر ضعيف و بى‌اعتبار، تقسيم مى‌كردند. احاديث صحيح، يعنى احاديثى كه متن مقبول و سند قابل اطمينانى داشتند. احاديث ضعيف نيز، به احاديثى گفته مى‌شود كه به صدور آن‌ها از معصوم (ع) اطمينان نمى‌يافتند. در كنار اين دو دسته بزرگ، حديث‌نماهايى اندك بودند كه محدّثان، به وسيله پژوهش‌هاى گسترده خود، به ساختگى بودن بسيارى از آن‌ها، پى برده بودند.

اين حديث‌نماها سخن و رفتارهايى بودند كه به دروغ، به پيشوايى معصوم (ع) نسبت داده شده‌اند. به سخن ديگر، معصوم (ع) چنين سخنى را نفرموده و چنين رفتارى را نداشته است؛ امّا كسى آن را برساخته و خود و يا با وسيله قرار دادن شخص ديگرى، آن را به معصوم، نسبت داده و نقل كرده است. محدّثان پيشين، از اين سخنان، با عبارت‌هاى «حديث بدون اصل»، و «حديث باطل و منكر»، ياد كرده و انتساب دروغين آن‌ها را گوشزد نموده‌اند.

نكته در خور توجّه، تفاوت سخنان جعلى با احاديث ضعيف است. حديث ضعيف، يعنى حديثى كه قابل اعتماد نباشد؛ امّا آيا حتماً ساختگى است و يا تنها براى ما، ناشناخته و غيرقابل اطمينان است، روشن نيست. گاه حديثى در كتابى بى نام و نشان، نقل مى‌شود؛ امّا محتواى قابل قبولى دارد و انگيزه‌اى براى جعل آن‌

نمى‌توان يافت و كسى هم متّهم به ساختن آن، نشده است. در اينجا، حديث را «ضعيف» مى‌خوانيم؛ امّا نمى‌توانيم آن را جعلى بدانيم، زيرا ممكن است آن را