آشنايى با حديث - استادان دانشكده علوم حديث - الصفحة ٢٦٩ - مَثَل هاى حديثى

مَثَل‌هاى حديثى‌

رضا بابايى‌

مَثَل يا دَسْتان، نوعى بيان كوتاه و پُر معنا و نَغز است كه در ميان مردم، زبانزد شده باشد و به تناسب، به‌كار مى‌رود. به آوردن مَثَل در ميان كلام، «ضرب المثل» مى‌گويند و براى تفهيم بهتر معنا يا تأثير بيشتر كلام، از آن استفاده مى‌شود.

بسيارى از مَثَل‌ها، ريشه در داستانى واقعى يا حكايتى ساختگى يا آموزه‌اى دينى يا تجربه‌اى شخصى دارند، و برخى نيز برآمده از رويدادى مهم و تاريخى‌اند. به داستان‌ها يا ماجراهايى كه به ساختن مَثَلى انجاميده است، شأن نزول آن مَثَل مى‌گويند و تا كنون، پژوهش‌هاى بسيارى در باره منشأ يا بستر تاريخى مثل‌ها، صورت گرفته است.[٥٧٤]

بى شك، متون دينى و آموزه‌هاى اسلامى، از مهم‌ترين منابع مردم ايران براى ساختن امثال و حِكم فارسى است. در اين نوشتار، مى‌كوشيم شمارى از مَثَل‌هايى كه ريشه آن‌ها در يكى از احاديث معصومان (عليهم السلام) است، بازگوييم تا آشكار گردد كه حديث يا سخن معصوم (ع)، چه اندازه الهام‌بخشِ مردم فارسى‌زبان براى ساختن اين جملات كوتاه و ماندگار بوده است.

پيش‌تر يادآورى مى‌كنيم كه ارتباط بسيارى از مثل‌ها با احاديث، چنان آشكار است كه انكار آن، ممكن نيست؛ حتّى برخى مَثَل‌ها با همان الفاظ و صورت عربى خود، زبانزد شده‌اند. امّا مَثَل‌هايى نيز وجود دارند كه با برخى احاديث، فقط

[٥٧٤]. براى نمونه، ر. ك: امثال و حكم، على‌اكبر دهخدا، تهران، اميركبير، ريشه‌هاى تاريخى امثال و حكم، مهدى پرتوى آملى، تهران: سنايى.