آشنايى با حديث - استادان دانشكده علوم حديث - الصفحة ٦٤ - قرن چهارم و پنجم

لا يَعرِفُ النِّعمَةَ إلّا الشّاكِرُ وَ لا يَشكُرُ النِّعمَةَ إلّا العارِفُ.[٥٩]

نعمت را جز سپاس‌گزار،] قدر [نشناسد و نعمت را جز آن كه شناخته، سپاس نگزارد.

در اين دوران، از چندين كتابِ «مسائل» نام برده شده كه در آن‌ها، شاگردان امام، پرسش‌هاى خويش را براى امام مى‌فرستادند و امام، پاسخ آنان را مى‌نوشت. «مسائل محمّد بن حسن صَفّار» و «مسائل محمّد بن على بن عيسى قمّى» و «مسائل ابو طاهر زُرارى»، از جمله نگاشته‌هاى اصحاب امامان است كه در كتاب‌هاى فهرست، گزارش شده است.

روزگار امام مهدى (ع)

امام دوازدهم، مهدى موعود، در سال ٢٦٠ هجرى به امامت رسيد و از همان سال، غيبت صغراى ايشان آغاز شد و ارتباط شيعيان با آن امام، تنها از طريق وكلاى ويژه ايشان، امكان‌پذير بود. در اين مدّت، جز تعداد اندكى از احاديث- كه خادمان و نزديكان امام، آن‌ها را نقل كرده‌اند-، ساير احاديث امام به صورت «توقيع» به دست ما رسيده است. توقيعات، گونه‌اى خاص از نگارش بوده است كه در آن‌ها، نويسنده، مطالب خويش را مُهر مى‌كرده و از نوشته‌جات عادى، برتر شمرده مى‌شود.

شيخ صدوق، در كتاب كمال الدين و شيخ طوسى در كتاب الغيبة، مجموعه‌اى از توقيعات امام مهدى (ع) را آورده‌اند.

روزگار غيبت‌

قرن چهارم و پنجم‌

با آغاز غيبت صغرا و محروميت از دسترسى به امام معصوم، ضرورت نگارش احاديثِ امامان معصوم، بيشتر حس شد. شرايط سياسى- اجتماعى سده‌هاى چهارم و پنجم هجرى، نيز براى انديشمندان، فضايى علمى را پديد آورد و رهاورد آن، شكوفايى نگارش‌هاى حديثى در اين دوران بود. برخى از شرايط سياسى- اجتماعى‌

[٥٩]. نزهة الناظر، ص ٢٢٢.