سيناى فقاهت - موحد فاطمی، حسن - الصفحة ٢٨٦ - مصاحبه ها

كلام ايشان، نوع دوم آن است كه در حقيقت به معناى نقش زمان و مكان در تطبيق يك حكم مى‌باشد.

نور علم: از توضيحات حضرت‌عالى روشن شد كه اجتهاد دو بعد كاملًا متمايز از هم دارد و در اجتهاد به معناى متعارف آن، شرايط زمانى و مكانى هرگز نقشى ندارد. در اينجا نكته‌اى باقى مى‌ماند و آن اينكه از زمان ائمه- عليهم السلام- و اصحاب ايشان تا به حال مكاتب مختلف فقهى در ميان شيعه به وجود آمده است. به عبارت ديگر در اين فاصل زمانى، فقه شيعه مراحل مختلفى را پشت سر گذاشته كه اين مراحل به هر حال با هم اختلاف دارند؛ مثلًا در زمان ائمه توجه به متون اخبار و يك برداشت ساده و اوّلى در فهم حكم كافى بود و بعدها به مرور زمان و به تدريج، به خصوص از زمان شيخ طوسى به اين طرف، اجتهاد و استنباط و دقت در مفاهيم احاديث و سنجش آنها شروع شده و با پيشرفت زمان، اين اجتهاد و استنباط، شكل پيچيده‌ترى به خود گرفت. به نظر حضرت‌عالى دليل اين سير و تحوّل در فقه چه مى‌تواند باشد؟ آيا اين دگرگونى و تكامل استنباط، به دليل نقش زمان و مكان در آن نبوده است؟

البته ما انكار نمى‌كنيم كه فقه شيعه در طول زمان در جاده تكامل پيش رفته و مخصوصاً در عصر حاضر توسعه و پيچيدگى عجيبى پيدا كرده است و مطمئناً در آينده نيز همچنان به توسعه و تكامل خود ادامه خواهد داد. معتقدم اگر امروز فقه شيعه با تمام تفاصيل آن نوشته شود، كتابى با حجم دو يا سه برابر جواهر به وجود مى‌آيد. اين حقيقت براى من از مراجعه به‌ جواهر و مقايسه آن با مسائل موجود روز ثابت شده است؛ مثلًا كتاب‌ جواهر در مسئله مزاحمت دَين و حجّ يك صفحه بحث كرده، در حالى كه همان مسئله با شاخ و برگها و فروعى كه اكنون پيدا كرده، حدود پانزده الى بيست صفحه بحث لازم دارد. در توسعه و تكامل فقه شيعه، مسائلى از قبيل شكوفا شدن استعدادها در طول زمان، كثرت وسائط ميان ما و ائمه هدى- عليهم السلام-، وجود اخبار مجعوله در زمانهاى پس از عصر ائمه و وارد شدن‌