وى‌اند [١]،و«من»عقلا را باشد و«ما»لما لا يعقل،و قوله: وَ مٰا يَتَّبِعُ الَّذِينَ ،«ما» محتمل است دو وجه را،يكى آن‌كه:استفهامى باشد،يعنى اين مشركان را كه با او انباز گرفته‌اند چه چيز را متابعت مى‌كنند،و صورت استفهام باشد و مراد تقريع و تقرير،يعنى هيچ‌چيز را متابعت نمى‌كنند كه آن را اصلى باشد.و وجهى دگر آن‌كه :«ما»نفى را باشد،يعنى متابعت نمى‌كنند اين مشركان شريكانى را كه ايشان بر حقيقت شريكان خدايند،جز كه ايشان به تسميۀ ناواجب نا مستحقّ ايشان را اله و معبودان خود مى‌خوانند و اعتقاد مى‌كنند،بيانش: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ ،«ان»به معنى«ما»ى نافيه است،متابعت نمى‌كنند الّا ظنّ و گمان را و بر هيچ علمى حاصل نشده‌اند-و هر دو وجه به يكديگر نزديك است. وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَخْرُصُونَ ،و ايشان جز دروغ نمى‌گويند،و معنى آيت تحريص و تقدير [٢]مكلّفان است بر توحيد و اخلاص عبادت خداى را تعالى،و آن‌كه با او شرك نيارند كه آنان كه شرك آرند [٣]حاصلند على[لا] [٤]شىء و لا بصيرة.

هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ ،تا آنگه [٥]چون خلقان را به توحيد و عبادت دعوى مى‌كردند [٦]ايشان را تنبيه كرد بر ادلّه‌اى كه به آن توصّل توان كردن به توحيد او،و آن افعالى است كه قديم تعالى مختص است به قدرت برآن،گفت:او آن خداى است كه شب را به لباس و جامۀ خواب شما كرد تا در او بيارامى،يعنى چنان كه جامه مرد را [٧]و عيبهاى اندام او پنهان كند شب همچنين است،به تاريكى بر خلقان و احوال ايشان پردگى كند و پوشيدگى آرد،از اين جا گفت شاعر:

اللّيل للعاشقين ستر يا ليت اوقاته تدوم
و قيل:اللّيل اخفى للويل.آنگه گفت:بيرون ازآن‌كه پرده و پوشش تو است، جاى آرام اوست [٨]،آرامگاه تو است تا تو از رنجهاى[ر] [٩]وز و تاختن و رفتن و سعى

[١] .همۀ نسخه بدلها:اواند.

[٢] .همۀ نسخه بدلها:تقرير.

[٣] .آو،آج،بم،مج،لب،آز:آوردند،مل:آورند.

[٩] [٤] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،افزوده شد.

[٥] .مل:آنگاه.

[٦] .همۀ نسخه بدلها:دعوت كرد.

[٧] .آو،آج،بم،لب،آز:مردم را.

[٨] .همۀ نسخه بدلها:تو است.