روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٥٩ - ترجمه

براى آن‌كه آن در حال اختيار بايست [١]،چون به حال الجاء و اضطرار رسيد،ايمانى است نه واقع به موقع خود.بر اين هيچ ثواب نباشد و اين را هيچ حكم نباشد،اكنون عذاب بچشيد برآن كفر متقدّم [٢]كه اين ايمان آن كفر را بر نداشت.

آنگه گويند ايشان را بر سبيل تقريع و تعزير [٣]:شما را جزا كردند و پاداشت دادند الّا بر آنچه شما كرده بوديد؟يعنى هيچ ظلمى و حيفى بر شما كردند و يا شما را بر ناكرده [٤]عقوبتى كردند!و عجب آن‌كه [٥]او جبر گويد و جزا نه بر عمل گويد با چنين آيتها.و«ذوق»،طلب طعم باشد به دهن،ابتدا تشبيه كرد عذاب را بدان براى آن‌كه ذائق را احساس بيش بود كه همّت او آن باشد كه طعم بداند [٦]،و روا باشد كه:اين بر سبيل تهكّم مى‌گويد،يعنى به عوض آن‌كه طمع داشتيد كه طعمهاى لذيذ چشيد چون آن عمل نه گرديد [٧]كه مستحقّ آن باشيد،اكنون اين بچشيد به بدل آن!و اين جارى مجراى آن باشد كه گفت: ...فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِيمٍ [٨].

آنگه گفت اى محمّد: وَ يَسْتَنْبِئُونَكَ ،اى و يستخبرونك،از تو مى‌پرسند كه اين عذاب كه خداى در آيات مقدّم [٩]وعده داد حقّ است،و درست است؟تو جواب ده و بگو: إِي وَ رَبِّي ،آرى،به حقّ خداى من كه آن حقّ است و شما را قوّت ممانعت قديم[١٤٦-ر]تعالى نباشد،و بدين قدرت كه شما راست خداى را عاجز نتوانيد كردن تا عذاب فرود نيارد به شما و از قبضۀ قدرت او بيرون نتوانيد شدن.

وَ لَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ ،حق‌تعالى در اين آيت بر سبيل مبالغت در تهديد و وعيد و قطع طمع ايشان از خلاص و نجات از عذاب و طريق رشوت و قبول فديت گفت:اگر هر نفسى ظالم كافر را هرچه در روى زمين او را باشد،از مال و ملك فدا كند تا خويشتن را از عذاب بازخرد بدهد و دلش خوش باشد از سختى و عظم و هول عذاب.و براى آن انّ را از پس«لو»مفتوح بكرد [١٠]كه،لو اقتضاى فعل كند،