ايجاب صفت كند ازآنجا كه علّت است،سواء اگر فعل او باشد يا فعل غير او،پس قديم-جلّ جلاله-علم نكند الّا در محلّ براى احتياج علم به محلّ،و چون در محلّ باشد،مختص شود به محلّ،ايجاب صفت آن جمله ادا كند [١]كه محلّ علم بعضى از او باشد،و كذلك الكلام فى الهلك،براى آن‌كه در غيرى كند آن هلاك،پس اگرچه اسم فاعل بر اين وزن اشتقاق نكنند [٢]،قديم را تعالى هالك و عالم نگويند به خلق علم و هلك در غيرى،او را معلم و مهلك گويند،و اختلاف اين بنا به وضع لغت تعلّق دارد و عبارت است كه مختلف مى‌شود-و لا مشاحّة فيه [٣].

وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ [٤] ،معنى آن است كه:اذكر يوم نحشرهم،ياد كن اى محمّد آن روز كه ما ايشان را حشر كنيم.جمله قرّاء به«نون»خواندند،مگر حفص كه خواند:

يَحْشُرُهُمْ به«يا»،اضافة الى اسم اللّه تعالى في قوله: إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَظْلِمُ النّٰاسَ شَيْئاً .

و روا بود كه،عامل در او يَتَعٰارَفُونَ باشد،و آنگه نصب او بر ظرف باشد.و روا بود كه، معنى كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا ،عامل باشد در او،اى شبّه حالهم بحال من [٥]يلبث ساعة من النّهار يوم نحشرهم.و قوله: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا ،در محلّ او سه قول گفتند،يكى آن‌كه :صفت يوم است،و يكى آن‌كه:صفت مصدرى است محذوف،اى حشرا مشبّها،و يكى آن‌كه:حال است،و اين اولى‌تر است،و تقدير چنان بود كه:و يوم نحشرهم مشبّها حالهم حال من يلبث ساعة من النّهار.حق‌تعالى تشبيه كرد حال ايشان را بر حال كسى كه يك ساعت از روز مقام كرده باشد [٦]جايى،و اين مبالغت باشد در وصف قلّت لبث ايشان در دنيا و قلّت بقاء و حيات ايشان آنجا،و گرچه عمرى دراز بوده باشد ايشان را در [٧]آنجا كه مصير و مرجع با فنا بوده باشد به اضافت الى ما لا يتناهى [٨]عمر كه ايشان را در آخرت خواهد بودن،آن حيات را به ساعتى از روز تشبيه كرد.و بعضى دگر گفتند: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا في قبورهم، إِلاّٰ سٰاعَةً مِنَ النَّهٰارِ ،

[١] .آو،آج،بم،مل،مج:آن جمله را كند،لب،آز:جمله‌اى را كند.

[٢] .آج،آز:بكنند.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:فيها،لب+اى لا نزاع.

[٤] .اساس و ديگر نسخه بدلها:نحشرهم،به قياس با ضبط قرآن مجيد،تصحيح شد.

[٥] .آج،لب،آز+لم.

[٦] .لب،آز+در.

[٧] .آو،آج،بم،مج،لب،آز:از.

[٨] .آج،آز:ما يتناهى.