روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٤٤ - ترجمه

هدايت نكنند ايشان را،و اصنام را اگر هدايت كنند[و اگر نكنند] [١]مهتدى نشوند و نه هدايت كسى توانند كردن،جواب از اين آن است كه گوييم:چون مشركان ايشان را به جاى معبود نهادند و توجيه عبادت كردند با آن [٢]،حق‌تعالى از ايشان به كنايت احياء عقلا خبر داد و گفت: إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ يَسْمَعُوا دُعٰاءَكُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجٰابُوا لَكُمْ وَ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ... [٣]،و قوله تعالى: ...لاٰ يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَ لاٰ أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ [٤]. وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدىٰ لاٰ يَسْمَعُوا وَ تَرٰاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لاٰ يُبْصِرُونَ [٥].و اين جارى مجرى آن است كه گفت[١٤٢-ر]: ...فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِينَ [٦]،و كذلك قوله: ...إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سٰاجِدِينَ [٧].چون خضوع و سجده از كار عقلا باشد،به كنايت عقلا از او كنايت [٨]كرد و نگفت:خاضعة و ساجدة،و جوابى ديگر از او آن است كه:هدى،به معنى حمل آمده است،يقال:هديته،اى حملته،و على هذا قول الشّاعر:

للفتى عقل يعيش به حيث يهدي ساقه قدمه
اى،حيث يحمل،و معنى آن بود كه:نتوانند [٩]رفتن الّا كه ايشان را برگيرند، [و] [١٠]منتقل نشوند الّا كه نقل كنند ايشان را،جز كه [١١]اين [١٢]لغتى است نامعروف و تفسير قرآن بر اين لغت حمل نتوان كردن. فَمٰا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ ،چه بوده است شما را و چگونه حكم مى‌كنى؟و مورد آيت،مورد تجهيل و تضليل راى ايشان است كه با كمال عقل چگونه روا مى‌دارى تسويت كردن در عبادت ميان اين جمادات و ميان خداى تعالى كه او اقدر القادرين است.

وَ مٰا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاّٰ ظَنًّا ،آنگه گفت:اين كافران كه عبادت اصنام مى‌كنند، جز متابعت ظنّ و گمان نمى‌كنند،و نيز ظنّى است لا عن امارة،كه آن را حكمى