روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٤١

وَ لَقَدْ آتَيْنٰا مُوسَى الْكِتٰابَ ،به‌درستى كه ما داديم كتاب به موسى.و [١]خلاف كردند،يعنى در كتاب او،و مراد به كتاب تورات است،و مراد به خلاف تكذيب.

ايشان است آن را.و مورد آيت تسليت رسول است-صلّى اللّه عليه و آله-تا بداند كه اوّل [٢]صادق كه او را تكذيب كردند و در صحّت قول و نبوّت او خلاف كردند نه او بود،بل پيش [٣]او امّتان ديگر خلاف كردند در كتب اوايل. وَ لَوْ لاٰ كَلِمَةٌ ،و اگر نه سخنى است كه سابق[١٩٩-ر]،شده است از خداى-جلّ جلاله-و آن،آن است كه گفت:عذاب مستحقّان تأخير كنم تا قيامت براى صلاح تكليف را،حكم بكردندى ميان ايشان و كار بگزاردندى.و جزاى هركس [٤]بر وفق عمل او در كنار او كردندى [٥]،و لكن مصلحت اقتضاى تأخير حساب و جزا و ثواب و عقاب مى‌كند.

آنگه گفت:ايشان در شكّى‌اند از اين كار كه تو ايشان را به آن خبر مى‌دهى.

مُرِيبٍ ،درشك‌افگننده [٦]،و الرّيب ابلغ من الشّك،يقال را به يريبه،و ارابه يريبه.

و فى المثل:دع ما يريبك الى ما لا يريبك.

قوله: وَ إِنَّ كُلاًّ لَمّٰا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمٰالَهُمْ ،قرّاء خلاف كردند دران و لما.

ابن كثير و نافع خواندند:به تخفيف«ان»و«لما»جميعا،و ابن عامر و حفص عن عاصم خواندند:به تشديد هما معا«و انّ كلاّ لمّا».ابو بكر عن عاصم خواند:به تخفيف اوّل و تشديد دوم،و ابو عمرو و كسائى [٧]به تشديد اوّل و تخفيف دوم.

و در معنى«لمّا»به تشديد چند وجه گفتند،فرّاء گفت:[تقدير او«لممّا»بوده است و] [٨]اصل او«لمن ما»بوده است،«نون»را براى ادغام«ميم»كردند،سه ميم حاصل آمد يكى بيفگندند و آنگه دو بماند ادغام كردند،و مثله قول الشّاعر:

و انّي لمّا [٩]اصدر الامر وجهه اذا هو اعيى بالسّبيل مصادره