روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٤٢

و بر اين وجه معنى آن بود كه:همه‌كس از اين مذكوران يا [١]مختلفان از آنانند كه خداى تعالى جزاى ايشان به تمامى بخواهد دادن.

وجهى دگر زجّاج گفت:«لمّا»به معنى«الّا»است،كقولهم:سألتك لمّا فعلت و نشدتك لمّا فعلت كذا،و المعنى الّا فعلت كذا،و مثله قوله: إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمّٰا عَلَيْهٰا حٰافِظٌ [٢]،و بر اين وجه«ان»به معنى«ما»ى نافيه باشد،و التّقدير:ما كلهم [٣]الّا و اللّه يوفّيهم الجزاء،هيچ‌كس نخواهد بودن الّا و خداى جزاى او بدهد.بر اين وجه طعن كرد و گفت:اين روا نباشد مگر در قسم،چه اگر روا بودى صحيح بودى گفتن:جاءنى القوم لمّا زيدا،بمعنى الّا زيدا،و اين نشايد بلا [٤]خلاف.[ديگر آن‌كه:«ان»به معنى«ما»ى نافيه نصب اسم نكند الّا على قول شاذّ غير معروف] [٥].

وجه سه‌ام [٦]مازنى [٧]گفت:ان [٨]مخفّف بوده است مشدّد كردند براى تأكيد،و بر اين وجه«ما»زيادت بود،و معنى آن بود كه:و ان كلاّ لما ليوفّينّهم الجزاء،و بر اين وجه چون«ما»صله كنند،«لام»مشكل ماند-اعنى«لام»لمّا.

وجه چهارم:زجّاج گفت:لمّا،من«لممت الشّىء»اذا جمعته باشد،آنگه آن را بنا كردند على فعلى،و آن را لا ينصرف كردند چون تترى،و معنى آن باشد:و ان كلاّ جميعا ليوفّينّهم،ما همه را جزا بدهيم،و اين وجه متعسّف است.

وجه پنجم،قرائت زهرى:و ان كلاّ لمّا-به تنوين،هم از اين اشتقاق كه لمّ است [٩]به معنى جمع و معنى همان باشد«و ان كلاّ جميعا»،و خلاف در قرائت باشد در معنى موافق بود آن قول را[كه] [١٠]پيش از اين از زجّاج حكايت كرديم.

امّا بر قرائت آن‌كس كه«لما»مخفّف خواند،در«لام»چند وجه گفتند، يكى آن‌كه:«لام»قسم است كه در«ما» [١١]تأكيد شد،و شايد كه«لام»ابتدا بود كه در«ما»ى موصوله شده باشد،و مثله قوله: وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ... [١٢]،و كما