مخاطب تعظيم و تهويلش را،پندارى گفت:ذلّتى كه آن را وصف ندانند،برعكس آيت اوّل. مٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مِنْ عٰاصِمٍ ،ايشان را از خداى عاصمى و بازدارنده‌اى نباشد [١]و پناه‌دهنده‌اى نباشد [٢]. كَأَنَّمٰا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ ،پندارى كه رويهاى ايشان را در پوشيده‌اند پاره‌هايى [٣]از شب سياه به تاريك،يعنى رويهاشان سياه باشد.و قوله: مُظْلِماً ،در نصب او دو وجه است،يكى آن‌كه:حال بود از شب،كانّه قال:

من اللّيل المظلم،چون«الف»و«لام»از او بيفگند،نصب كرد او را بر حال،چنان كه:جاء زيد راكبا،و المعنى زيد الرّاكب [٤].و وجهى دگر آن است كه:صفت قطعا باشد،و براى آن مظلمة نگفت كه تأنيث نه [٥]حقيقى است و نيز فاصله‌اى هست ميان صفت و موصوف،چنان كه شاعر گفت:

لو انّ مدحة حىّ منشرا احدا احيا ابا كنّ يا ليلى الاماديح
و قطّع،جمع قطعه،و ابن كثير و كسائى خواندند:قطع به تسكين [٦]«طا»و هما لغتان.ابو عبيده گفت:القطع ساعة من اللّيل،يقال:اتانا لقطع [٧]من اللّيل،اى في ساعة من اللّيل،قال الشّاعر:

كم علينا من قطع ليل بهيم
و بر اين قرائت، مُظْلِماً ،صفت باشد لا غير،كقوله: وَ هٰذٰا كِتٰابٌ أَنْزَلْنٰاهُ مُبٰارَكٌ [٨].

أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ ،ايشان اهل دوزخ باشند[١٤٠-پ]و ملازمان او بر سبيل تأييد و تخليد.

وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ،[«يوم»،منصوب است بر اضمار فعلى مقدّر كانّه [٩]:اذكر يوم نحشرهم جميعا،] [١٠]ياد كن اى محمّد چون ما حشر كنيم ايشان را جمله،و نصب

[١] .اساس:باشد،به قياس با نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٢] .ديگر نسخه بدلها:و پناه‌دهنده‌اى.

[٣] .مل:از پاره‌اى.

[٤] .اساس:زيدا الراكب،به قياس با نسخۀ مل،تصحيح شد.

[٥] .اساس:تأنيثه،به قياس با نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٦] .آو،آج،بم،لب،آز:به سكون.

[٧] .اساس:اتانا القطع،به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد.

[٨] .سورۀ انعام(٦)آيۀ ٩٢.

[٩] .مج،لب+قال.

[١٠] .اساس:ندارد،از آو،افزوده شد.