زوجا خفّ،و زوجا نعل،و زوجا قيد.و زن را نيز زوج گويند،براى آن‌كه جمع زوجه زوجات باشد،و قال[اللّه تعالى: عَسىٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً [١]،و هى جمع زوج،و قال اللّه] [٢]تعالى: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ [٣]،و قال: وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا [٤]،و نيز ماده را زوجه گويند،و بصريان برآنند كه:«ها»نبايد،و الزّوج،الصّنف [٥]ايضا قال اللّه تعالى: سُبْحٰانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوٰاجَ كُلَّهٰا [٦]،و قال الاعشى:

و كلّ زوج من الدّيباج يلبسه ابو قدامة محبوّ بذاك معا
و حفص خواند: مِنْ كُلٍّ ،به تنوين،اى من كلّ حيوان و من كلّ [٧]جنس.

زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ ،مفعول«احمل»باشد،و اثنين تأكيد او.و بر اين قرائت،«يا»[فى قوله: زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ ] [٨]علامت نصب بود،و بر قرائت عامۀ قرّاء علامت جرّ،[اعنى في زوجين،و امّا اثنين نصب بود بر مفعول به] [٩]. وَ أَهْلَكَ ،عطف است على قوله:

زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ ،اى و احمل اهلك ايضا،و نيز اهل خود را يعنى اهل دين خود را [١٧٨-ر]برگير و متّصلانى كه هستند. إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ ،استثنا كرد بعضى را از او [١٠]،اگرچه بظاهر اهل بودند،به معنى نااهل بودند و آن زن او بود واعله و پسرش بود كنعان. وَ مَنْ آمَنَ ،محلّ«من»هم نصب است عطفا على ما تقدّم،يعنى و احمل ايضا مَنْ آمَنَ ،و هركس را كه ايمان آورده است برگير.آنگه حق‌تعالى گفت: وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِيلٌ ،و با او جز اندكى ايمان نياورده بودند.

و در عددشان خلاف كردند،قتاده و حكم و ابن جريج و محمّد بن كعب القرظىّ گفتند:در سفينه الّا نوح نبود و زنى مؤمنه كه داشت و سه پسر:و آن سام و حام و يافث بودند،و سه زن از آن اين پسران،اين جمله هشت كس بودند.و اعمش

[٨] [١] .سورۀ تحريم(٦٦)آيۀ ٥.

[٩] [٢] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها،افزوده شد.

[٣] .سورۀ احزاب(٣٣)آيۀ ٣٧.

[٤] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١.

[٥] .اساس:الضعف،به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد.

[٦] .سورۀ يس(٣٦)آيۀ ٣٦.

[٧] .اساس:كان به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد.

[١٠] .همۀ نسخه بدلها+كه.