چون درست شد كه حقّ اوست،از پس حق چه باشد جز ضلال و گمراهى! فَأَنّٰى تُصْرَفُونَ ،چگونه مى‌برگردانند [١]شما را،و معنى آن‌كه:چگونه مى‌گردى از او و معرفت و عبادت او با چندين آيات و دلالات و عبر و عجايب!آنگه براى آن به لفظ ما لم يسمّ فاعله گفت از قوّت آن‌كه[] [٢]به‌هيچ‌وجه از آن انصراف و عدول و نفه [٣]نمى‌كنند تا پندارى در آن مختار نه‌اند [٤].و مورد آيت مورد انكار است،و اگر فعل او بودى،هيچ‌كس بر فعل خود منكر نشود،پس در آيت دليل است بر آنكه انصراف ايشان و كفر ايشان به فعل و مشيّت خداى نيست.

قوله: كَذٰلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ ،اهل مدينه و ابن عامر خواندند اين جا و در آخر اين سورت و در سورة المؤمن:«كلمات»على الجمع،و دگر قرّاء بر وحدان [٥]خواندند: كَلِمَةُ رَبِّكَ .معنى كلمه،آن خبر است كه خداى داد به آنچه در لوح بنوشت از آنچه در سابق علم او رفته بود كه:ايشان ايمان نيارند.و آن‌كه بر جمع خواند،گفت:آن [٦]جملۀ كلمات باشد تا [٧]كلامى از او حاصل آيد،و هم اين معنى در كلمه كه لفظ واحد است برود براى آن‌كه ايشان قصيده‌اى را و خطبه‌اى را كلمه خوانند،و اگرچه لفظ واحد بود بر جنس حمل كنند صالح بود واحد را و جمع را، قوله: كَذٰلِكَ ،محلّ«كاف»نصب است،و تقدير آن است مثل افعالهم جازاهم.

[در آن‌كه ] [٨]مشبّه به في كَذٰلِكَ چيست دو قول گفتند،يكى آن‌كه:ليس بعد الحقّ الّا الضّلال.آنگه [٩]اين حقّ است كلمۀ عذاب را و وجوب آن را بر ايشان در حقّى و درستى [١٠]نسبت [١١]كرد به آن.دوم آن‌كه:آنچه رفت پيش[از اين] [١٢]از عصيان ايشان جزا برآن حق است و واجب.همچنين كلمت و حكم كردن به كفر بر اينان

[١] .مل:مى‌گردانند.

[١٢] [٨] [٢] .اساس:ندارد،از آو،افزوده شد.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:تعدّى.

[٤] .آو،آج،بم،آز:مختارند.

[٥] .مل:واحد آن.

[٦] .مل،مج:از.

[٧] .مل،مج:يا.

[٩] .همۀ نسخه بدلها،بجز آو،مل و مج:آن‌كه.

[١٠] .آج،لب،آز:در حقّى و راستى.

[١١] .همۀ نسخه بدلها:تشبيه.