أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيٰامَةِ... [١] ،و المعنى لئلاّ تقولوا [٢]يوم القيامة،معلوم است كه خداى تعالى بيان براى نفى ضلال [٣]كند نه براى ضلال،و كوهها براى آن بر زمين نهاد تا بنه‌خسبد نه براى آن تا بخسبد [٤]اگر گويند:اين آيات وزان آن نيست براى آن‌كه [در آن آيات«لام»و«لا»محذوف است،و در اين آيت«ان»و«لا»،جواب گوييم:

«لا»در هر دو آيت محذوف است كه] [٥]تغيّر معنى به او متعلّق است.و امّا لام كى و «ان» [٦]به يك معنى باشد،نبينى كه متعاقب‌اند في قول القائل:جئتك لتكرمني،و جئتك ان تكرمني،چون چنين باشد مطابقه ظاهر شد ميان آيت كه ما [٧]در اوئيم و ميان آيات استشهاد [٨].و وجه دوم،آن است كه:«لام»،«لام»عاقبت است برآن شرح كه داده‌ايم پيش از اين،و معنى آن‌كه:بار خدايا!تا با فرعون[و] [٩]قوم او اين‌همه نعمت بكردى،و تو را معلوم بود كه عاقبت كار ايشان كفر و ضلال بود،امثلۀ اين«لام»از آيات و ابيات مستقصى در سورة الاعراف و ديگر جاى گفتيم،من قوله:

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً... [١٠] ،و قال الشّاعر:

لدوا للموت و ابنوا للخراب
و وجهى ديگر آن‌كه گفتند:ممتنع نبود كه در قوم فرعون جماعتى بودند [١١]كه مذهب جبر داشتند،خداى تعالى اين آيت بگفت ردّا عليهم على سبيل التّهكّم،يعنى چنين كرده‌ايم [١٢]عندكم و على زعمكم و دعواكم و اعتقادكم الباطل و ظنّكم الكاذب.

وجه چهارم آن‌كه:اين بر وجه استفهام باشد،و حرف او كه همزه است از كلام ساقط بود و تقدير آن بود[كه] [١٣]آتيت فرعون و ملاه زينة،بار خدايا تو فرعون و قومش را مال و زينت براى آن دادى [١٤]تا ضالّ شوند؟و اين وجه ضعيف است براى آن‌كه عرب حرف استفهام آنجا بيفگند كه در كلام از او عوضى باشد،و اين جا عوضى

[١] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٧٢.

[٢] .اساس:يقولوا،به قياس با نسخۀ مج،تصحيح شد.

[٣] .آو،آج،بم،لب،آز:ضلالت.

[٤] .آز:بجنبد.

[١٣] [٩] [٥] .اساس:ندارد،از آو،افزوده شد.

[٦] .آج،آز:«لام»و«ان»،آو،بم:«لام»كه«آن».

[٧] .آج،لب،آز:آن‌كه.

[٨] .آو،آج،بم،آز:تو.

[١٠] .سورۀ قصص(٢٨)آيۀ ٨.

[١١] .همۀ نسخه بدلها:بوده باشند.

[١٢] .همۀ نسخه بدلها:كرده‌ام.

[١٤] .لب+كه.