تسويم علامت باشد،و منه قوله: وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ [١]... ،اى المعلّمة من السّمة و هى العلامة،و كذلك السّيماء و السّيمياء. سُوءَ الْعَذٰابِ ،من قولهم:ساءه كذا اذا احزنه،و ساء،خلاف سرّ [٢]باشد،و مساءة نقيض مسرّت بود،و اساءة ضدّ احسان بود.

گفته‌اند: سُوءَ الْعَذٰابِ ،آن بود كه قبطيان بنى اسرايل را بنده گرفته بودند،ايشان را كارهاى سخت فرمودندى از برزگرى [٣]و كار گل كردن و خشت زدن و بار گران كشيدن.و گفته‌اند: سُوءَ الْعَذٰابِ ،آن بود كه ايشان را كارهاى پليد فرمودندى،چون كنّاسى و حفّارى و مانند آن [٤]. يُذَبِّحُونَ أَبْنٰاءَكُمْ ،تذبيح تكثير ذبح باشد،و هرآن فعلى كه ثلاثى او متعدّى باشد تفعيل در او براى مبالغت و تكثير فعل باشد،چون:

تقطيع و تكسير [٥]و تفريق و مانند اين.و«ابناء»،جمع ابن باشد،و اين را جمع تكسير [٦]گويند،و جمع سلامت او به«نون»باشد در حال رفع.و بنين در حال نصب و جرّ، و اصل ذبح شقّ باشد [٧]،يقال:ذبحت المسك اذا فتقت فأرته،چون نافۀ مشك بشكافى [٨]ذبحت گويى.و ذبح نيز فتّ [٩]بود چون فشردن غوره.و فتّ كسر باشد، چنان كه شاعر گفت:

كأنّ عينىّ فيها الصّاب مذبوح[٧٩-پ]
اى مفتوت من [١٠]الفتّ فى العين كفتّ الحصرم [١١].

و مذبح كارد باشد كه آلت ذبح بود،و ذبح مصدر بود،و ذبح گوسپند باشد كه كشتن را شايد من قوله تعالى: وَ فَدَيْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ [١٢].و ذبح نبتى باشد طلخ [١٣]،من قول الاعشى:

[١] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ١٤.

[٢] .مج،وز:سرور.

[٣] .آج،لب،مر:بزرگرى.

[٤] .همۀ نسخه بدلها+قوله.

[٥] .همۀ نسخه بدلها،بجز فق،مب:تكثير.

[٦] .مج،مر:تكثير.

[٧] .همۀ نسخه بدلها:شق و شكافتن بود.

[٨] .بشكافى/بشكافيد.

[٩] .كذا:در اساس و همۀ نسخه بدلها.

[١٠] .كذا:در اساس و همۀ نسخه بدلها،چاپ شعرانى(١٧٨/١):من قولهم.

[١١] .همۀ نسخه بدلها+و مذبح حلق بود.

[١٢] .سورۀ صافّات(٣٧)آيۀ ١٠٧.

[١٣] .همۀ نسخه بدلها:تلخ.