فعل مضارع بود با«ان». يَخْطَفُ أَبْصٰارَهُمْ ،يعنى نزديك بود كه برق چشمهاى ايشان بربايد،و لكن نر بوده [١]باشد،چنان كه گفت: يَكٰادُ سَنٰا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصٰارِ [٢].و«خطف»،ربودن باشد،و پرستك [٣]را خطّاف گويند،[و چاه [٤]جوى را خطّاف گويند] [٥]،و جمع هر دو«خطاطيف»بود.

كُلَّمٰا أَضٰاءَ لَهُمْ ،«كلّ»اسم جمله است كه ضمّ كرده‌اند با«ما»ى مجازات و معنى«متيما» [٦]بود،يعنى هرگه [٧]. أَضٰاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ ،هرگه كه روشن شدى برفتندى در او.«اضاء»،اين جا لازم است،يعنى برق روشن شدى. وَ إِذٰا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قٰامُوا :و هرگه برق ندرفشيدى [٨]،بايستادندى. وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ ،و اگر خداى تعالى خواستى گوش و چشم ايشان [٩]ببردى.و«لو»حرف شرط است و معنى او امتناع كارى بود براى امتناع كارى ديگر به شرط آن‌كه هر دو، اعني«لو»و جوابش مثبت باشد،و اگر يكى را از آن حرف نفى در [١٠]بود مثبت شود، و جمله آن است كه نفيش اثبات بود و اثباتش نفى.و سخت نيكو گفته است شاعر آن دو بيت كه در صورت لغز بگويد در اين معنى-و هما:

أ نحوىّ هذا العصر ما هى لفظة جرت بلساني جرهم و ثمود
إذا ما نفت و اللّه اعلم أوجبت و إن أوجبت قامت مقام جحود
نبينى كه خداى تعالى چون گفت: وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ ، اگر خداى خواستى سمع و بصر ايشان ببردى.چون حرف نفى نيست،و هر دو مثبت است،نه مشيّت هست و نه اذهاب سمع و بصر.و بعكس اين،قول خداى-عزّ و جلّ

[١] .مج،آج،لب،فق،وز،مب،مر:بربوده.

[٢] .سورۀ نور(٢٤)آيۀ ٤٣.

[٣] .مر:پرستوك.

[٤] .دب،آج،لب،فق،مب+و.

[٥] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٦] .مج،دب،وز:ميتما،آج،لب،فق،وز،مب،ميثما،مر:حيثما.

[٧] .فق،وز+كه.

[٨] .اساس:بدرفشيدى خوانده مى‌شود،امّا قرائن متعدّد و تفصيل مطلب در متن همين نسخه نشان مى‌دهد كه «ندرفشيدى»صحيح است،مج،لب،فق،مب،مر:ندرخشيدى،آج:به دررفتيدى.

[٩] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:چشمهايشان.

[١٠] .مب،مر+او.