اكنون بدان كه [١]معنى مالك قادرى باشد بر تصرّف در آنچه او را باشد كه تصرّف كند بر وجهى كه كس را نباشد كه او را از آن منع كند.و عاجز را وصف نكنند به آن‌كه مالك است،براى آن‌كه مرجع معنى اين است با قادرى است.چون چنين باشد،اين صفت خدا را-جلّ جلاله-ذاتى باشد و حاصل باشد در ازل و لا يزال.

و اصل او در لغت«شدّ»باشد،من قولهم:ملكت العجين إذا شددت عجنه،قال الشّاعر:

ملكت بها كفّي فأنهرت فتقها يرى قائم من دونها ما ورائها
اى شددت.

و مصدر«مالك»،ملك باشد،و مصدر«ملك»ملك.و ملك مصدر هر دو باشد و در جاى ملك به كار دارند،چنان كه:صوم و فطر و عدل،يقال:مالك بين الملك و الملك.و ملك بين الملك [٢]و المملكة.و ملاك كار قوام او باشد.و إملاك،به زن دادن [٣]باشد،چون:انكاح،براى آن‌كه او را به مالك زن مى‌كنى.

و قولى ديگر آن است كه:مالك [٤]و ملك،دو لغت است به يك معنى،چنان كه:حاذرين و حذرين،و فاكهين و فكهين،و فارهين و فرهين.امّا در عرف،فرقى [٥]هست ميان ايشان،و به هر حال،ملك بليغتر از مالك باشد.

و در شاذّ اعمش و محمّد بن السّميقع خوانند:«مالك»،به نصب«كاف» على تقدير:يا مالك.و عون العقيلىّ خواند:«ملك»،على تقدير:هو ملك.و ابو حياة خواند،«ملك»به جزم«لام»و رفع«كاف»،و اين جمله شاذّ است نبايد خواندن.

امّا حجّت آن‌كه [٦]مالك به نصب خواند،به تعليل [٧]إِيّٰاكَ نَعْبُدُ تا خطاب شود، اين تعليل [٨]نافع نباشد،براى آن‌كه با اوّل سورت چه كند، اَلْحَمْدُ[لِلّٰهِ] [٩]خواند و

[١] .همۀ نسخه بدلها+در.

[٢] .آج،لب+و الملكة.

[٣] .وز:زن دادنى.

[٤] .مج،دب،آج،لب،وز+به فتح لام و كسرها.

[٥] .همۀ نسخه بدلها+ظاهر.

[٦] .همۀ نسخه بدلها+كس.

[٧] .دب،آج،لب،مر:به علت.

[٨] .اساس:به صورت«تعلل»هم خوانده مى‌شود.

[٩] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.