امّا«رحمان و رحيم» [١]:قومى گفتند: [٢]به يك معنى است،كندمان و نديم،و سلمان و سليم،و لهفان و لهيف.و معنى هر دو ذو رحمت باشد،يعنى خداوند رحمت.و«رحمت»نعمت باشد،براى آن‌كه رقّت قلب و شفقت كه به معنى خوف باشد از وقوع مضرّتى بر كسى،بر خداى تعالى روا نيست،براى آن كتاب خود را رحمت خواند.و باران را رحمت خواند،و [٣]معنى رحمت درست اين است،چه تفسير او به ارادت خير و ترك عقوبت داخل است تحت اين كه،خداى تعالى به اين جمله منعم است بر خلقان.امّا بر قول آن‌كه گفت:به يك معنى است،عذر از تكرار به اختلاف لفظ خواست كه عرب چون لفظ مختلف شود،روا مى‌دارند تكرار،چنان كه شاعر گفت:

و ألفى قولها كذبا و مينا
و«كذب»و«مين»يكى باشد،و چنان كه ديگرى گفت:

و هند أتى من دونها النّأى و البعد
و هر دو،دورى باشد.

امّا قول درست آن است كه:اين دو لفظ دو معنى دارد[١١-ر]و اگرچه اشتقاق هر دو از رحمت است،چه«رحمان»بليغتر است از«رحيم»،كه«فعلان» بناى مبالغه بود چون:«سكران»و«غضبان».پس،«رحمان» [٤]بليغتر است از «رحيم»و«رحيم»بليغتر است از«راحم»،اين فرقى است من جهة اللّفظ.

امّا من جهة المعنى هم فرق است براى آن‌كه«رحمان»منعم باشد بر جملۀ خلقان مؤمن و كافر [٥]،برّ و فاجر [٦]،مطيع و عاصى.و«رحيم»خاصّ رحمت كند [٧]بر مؤمنان دون كافران.و لفظ«رحمان»،اطلاق نكنند مگر بر خداى-عزّ و جلّ-و بيرون از خداى تعالى،كس را«رحمان»اطلاق نكنند.

[١] .همۀ نسخه بدلها:قوله تعالى الرّحمن الرّحيم.

[٢] .همۀ نسخه بدلها+هر دو.

[٣] .همۀ نسخه بدلها+در.

[٤] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:رحيم.

[٥] [٦] .همۀ نسخه بدلها+و.

[٧] .همۀ نسخه بدلها:بود.