اين توصيف درمقايسه با طبقه عمانى و مؤلفان پس از او در زمينه كلام، منحصراً درباره كتاب عمانى گفته شده است و ما در عبارت هاى يك مورخ رجالى برنمى‌خوريم كه كتابى را اين چنين توصيف كرده باشد.

ما اين توصيف را از عنوان كتاب نيز مى توانيم در يابيم؛ زيرا اين عنوان را مؤلف براى بيان شيوه نوين عقلى خود انتخاب كرده و دراين گزينش خود دقت به خرج داده و موفق بوده است؛ زيرا همه درمى يابند كه مقصود از شيوه حمله و فرار در بحث چيست.

كرّ و فرّداشتن دريك مسأله بدين معنا است كه به تمام فرض هاى مسأله و چگونگى اثبات آن احاطه وجود دارد و بيان اشكال ها برهرمسأله و پاسخ از آن يا پذيرش آن نشانگر اين احاطه است. براين اساس مادرمى يابيم كه عظمت و ارزش علمى اين كتاب تاچه پايه است، تا آن جا كه درميان تأليفات شيعه درعلم كلام از جايگاه ممتازى برخوردار شده است. بنابراين جاى شگفتى نيست كه شيخ مفيد مؤلّف آن را ستوده واز شگفتى خود نسبت به شيوه كتاب سخن گفته و چنان بدان اهميت دهد كه آن را درحوزه بغداد تدريس كند. (٥١)

اين مقدار، بخشى از ابعاد كلامى شخصيت فقيه عمانى را روشن مى كند،هرچند اذعان داريم كه به صورت كامل زواياى آن روشن نشده است؛ زيرا او در زمينه كلام داراى تأليفات ديگرى است كه ما اطلاعى از آنها نداريم. پس ما راهى جز اعتراف به كوتاه دستى درمقام كشف محدوده حقيقىِ انديشه هاى كلامى او نداريم.

اما در زمينه فقهى، عمانى كوشيده شيوه نوينى را استحكام بخشد؛ زيرا او پس از آن كه در مكتب فقهى روايى محدثان، تنها كتاب و سنت را دو منبع اجتهاد مى شناخت و دركنكاش هاى فقهى از مرز نصوص فراتر نمى‌رفت، عقل را به عنوان سومين منبع آن معرفى كرد. هركس ميان اين دو مرحله مقايسه كند اين نتيجه براى او آشكار مى گردد.

براين اساس عمانى در برابر فقه و فقها افق گسترده و پربارى را گشود كه پيش از اين درغالب استنباط هاى فقهى شناخته شده نبود و اين نوپيدايى در فقه درآن مرحله جزء مهم ترين تحولاتى است كه فقه اماميه با آن روبه رو شده و تا امروز باقى مانده و همچنان مورد عنايت است.

(٥١) همان.