زينهار از تکبر - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٨ - تعبيرهاى گوناگون آزمايش

سنّت آزمايش

ثُمَّ اخْتَبَرَ بِذَلِكَ مَلاَئِكَتَهُ الْمُقَرَّبِينَ لِيَمِيزَ الْمُتَوَاضِعِينَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْتَكْبِرِينَ‌؛ آن‌گاه (خداوند با اختصاص اين دو صفت به خود)، فرشتگانِ مقرب درگاه خود را آزمود، تا فروتنانِ ايشان را از گردن‌كشان جدا سازد.

يكى از معارف اساسى تمام اديان الاهى ‌به ويژه اسلام‌ـ بيان اين نكته است كه هدف آفرينشِ موجوداتِ مكلَّف، آزمايش آنها بوده است تا جوهر واقعى خويش را ظاهر سازند و معلوم شود كه آيا راه حق و ترقى را بر‌مى‌گزينند يا مسير سقوط و نزول را.

خداى تعالى در آياتى از قرآن كريم اين حقيقت را بازگو فرموده است‌؛ از جمله:

الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً[١]‌؛ (خداوند) كسى است كه مرگ و زندگانى را آفريد، تا شما را بيازمايد (و معلومتان گردد كه) كدامينتان نيكوكارتريد.

 

تعبيرهاى گوناگون آزمايش

در قرآن كريم براى بيان اين مفهوم، از تعبيرات مختلفى استفاده شده است. گاهى ماده «ب‌ل‌و»[٢] به كار گرفته شده، گاهى ماده «م‌ح‌ن»[٣] اين

---

[١] ملك (٦٧)، ٢. [٢] مشتقات اين ريشه ٣٧ مورد، در ٢٦ قالب به كار رفته و نوعاً در آزمايش الاهى است (مانند آيه دوم سوره ملك كه در متن گذشت). البته «لايبلى» در آيه ١٢٠ طه ظاهراً از ريشه ب‌ل‌ى به معناى كهنه شدن است. ر.ك: كتب لغت، تفاوت «ب‌ل‌و» و «ب‌ل‌ى». [٣] اين ماده، فقط دو بار در قرآن كريم استعمال شده: ممتحنه، ١٠ و حجرات، ٣ و فقط مورد اخير به آزمايش الاهى مربوط است. مرحوم طبرسى پس از نقل: «أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى» فرموده‌اند: «اَىْ اخْتَبَرها فَأخْلَصَها لِلتَّقْوى»، مجمع البيان، ج ٩ و ١٠، ص ١٩٦.