وَكُلَّمَا كَانَتِ الْبَلْوَى وَالاِْخْتِبَارُ أَعْظَمَ كَانَتِ الْمَثُوبَةُ وَالْجَزَاءُ أَجْزَلَ‌؛ هرچه امتحان دشوارتر و آزمون بزرگتر باشد، طبعاً ثواب و پاداش آن بيشتر و ارزنده‌تر خواهد بود.

اراده پروردگار، بر همگانى بودن دايره امتحان است و كسى استثنا نخواهد شد. مواد امتحان، فراتر از طاقت افراد نيست، ولى پاداشى كه در قبولى امتحان مى‌برد، بسى بيشتر از عمل خواهد بود.

آرى، اين سنّت تغييرناپذير الاهى است كه «آزمونْ جدّى است»، و مواد امتحان را هم خودِ خداى حكيم تعيين مى‌فرمايد. در چنين شرايطى است كه رهروان راه نورانى «عبوديت» از پويندگان وادى «اَنانيت و خودخواهى» بازشناخته مى‌شوند، و پيروان ابليس (همو كه بر سر تعيين ماده امتحان با خالق هستى به مشاجره پرداخت[١]) از گردونه خارج خواهند شد‌؛ چرا كه فرد مورد آزمايش را نرسد كه با برگزار كننده امتحان كه بر همه زواياى او و همه هستى اِشراف دارد، به جدال برخيزد. و اين حقيقتى است كه مولايمان با نوايى دلنشين و هشدار دهنده در هميشه تاريخ فرياد مى‌كند:

... لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَةً وَلَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَةً و لَتُساطُنَّ سَوْطَ الْقِدْرِ...‌؛[٢]

[١] ابليس پس از آنكه مأمور به سجده بر حضرت آدم ـ على نبينا و آله و (عليه السلام) ـ شد، قسم ياد كرد كه اگر «اين سجده» را از من نخواهى، آن‌چنان تو را عبادت مى‌كنم كه مانند آن را كسى انجام نداده باشد. خداوند فرمود: من دوست دارم آن‌گونه كه خودم مى‌گويم اطاعت شوم. بحارالانوار، ج ٦٣، ص ٢٥٠. [٢] نهج‌البلاغه، خطبه ١٦‌؛ اصول كافى، ج ١، ص ٣٦٩، حديث ١‌؛ بحارالانوار،٢ ج ٣٢، ص ٤٧، حديث ٣٠ و ج ٥، ص ٢١٨، حديث ١٢.

خطبه‌اى است بسيار زيبا و گويا و در عين حال كوتاه كه امام(عليه السلام)، پس از مرگ عثمان ايراد فرمودند و طى آن، ورود امّت اسلام را به مرحله‌اى بسيار حسّاس و سرنوشت‌ساز اعلام كردند، دورانى كه مؤمنان راستين از شعارمَدارانِ بى‌بهره از شعور جدا مى‌شدند، و گاهِ آن رسيده بود كه مؤمنان با محوريّت حضرت اميرالمؤمنين(عليه السلام) شناخته شوند‌؛ چراكه: «لَوْلا أنْتَ يا عَلِىُّ لَمْ يُعْرَف الْمُؤمِنُونَ بَعْدي». بحارالانوار، ج ٣٩، ص ١٩ و ج ١٠٢، ص ١٠٦‌؛ مشابه: ج ٦٨، ص ١٣٧‌؛ ج ٣٩، ص ٢٠٧‌؛ ج ٣٧، ص ٢٧٣ و... از منابع مختلف.