حسن بن حسن بن علىّ بن ابى‌طالب عليهم‌السلام در جريان روز عاشورا زخم‌هاى بى‌شمارى برداشته، امّا به وسيله بستگان خود از معركه جنگ رهايى يافته است. «١» وى معروف به حسن مثنّى است كه در صداقت و وثاقت او ترديد نكرده‌اند. افرادى مانند ضحّاك بن عبداللّه بن قيس مشرقى «٢» و عقبة بن سمعان «٣» از شخصيت‌هايى هستند كه در مراحل شكل‌گيرى قيام ماندگار حسينى سهيم بوده‌اند ولى به فيض شهادت نرسيده‌اند و گزارشى كه آنان از وقايع كربلا به دست داده‌اند مورد عنايت اهل تحقيق قرار داشته و دارد.
٧- ٣. مطالب منقول از مخالفان امام حسين (ع):
بعد از حادثه خونبار عاشورا، بسيارى از مخالفان امام حسين (ع) از كرده خود پشيمان شدند و برخى از آنان به صف «توّابين» پيوستند.
اينان مشاهدات خود را براى ديگران نقل كرده‌اند كه مورد استناد مقتل نگاران قرار گرفته است.
٨- ٣. مشاهدات افراد بيطرف:
در ميان راويان رخداد شگرف كربلا به اسامى افرادى برمى‌خوريم كه نه در شمار سپاهيان امام حسين (ع) بوده‌اند و نه در شمار سپاه يزيد. اينان مشاهدات خود را براى ديگران بازگو كرده‌اند كه مورد استفاده مقتل نگاران قرار گرفته است.
عبيدالله بن الحر الجعفى «٤» را مى‌توان به عنوان نمونه از اين گروه نام برد.