نگارنده احتمال نزديك بيقين دارد جمله‌ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا علت حمل است ولى نه آنطور كه گفته‌اند بلكه باين معنى كه سموات و ارض احتياج بحمل امانت نداشتند زيرا كمال آنها از اوّل داده شده بود بعبارت ديگر آنطور كه ميبايست بشوند از اوّل شده‌اند ولى انسان چون ذاتا ظلوم و جهول بود احتياج داشت امانت خدا را حمل كند تا خود را از ظلوم و جهول بودن نجات دهد، ترقّى نمايد و با عقل و توحيد زندگى كند.

على هذا آيه بعدى‌ لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ ... مبيّن آنست كه مردم در اثر حمل اين امانت و عمل به مقتضاى آن بسه گروه مؤمن و مشرك و منافق تقسيم ميشوند و هر يك جاى خود را از رحمت و عذاب خداوند ميگيرند. روايات آيه را در كتب تفسير مطالعه كنيد.

ب: أَ فَحُكْمَ‌ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً ... مائده: ٥٠ مراد از جاهليّت كه در چهار محل از قرآن مجيد آمده چيست؟

نا گفته نماند جاهليّت بمعناى حالت جهل است چنانكه در اقرب الموارد گفته است.

ابن اثير در نهايه گويد: مراد از آن صفت و حالى است كه عرب قبل از اسلام داشتند از قبيل جهل بخدا و رسول و افتخار بانساب و خود پسندى و ظلم و غيره.

در نهج البلاغه (نامه ١٨) بابن عباس در باره بنى تميم مينويسد:

«وَ إِنَّهُمْ لَمْ يَسْبِقُوا بِوَغْمٍ فى جَاهِلِيَّةٍ وَ لَا إِسْلَامٍ».

: آنها نه در جاهليّت و نه در اسلام در جنگى مغلوب نشده‌اند. اين نيز بهمان معنى است كه ابن اثير گفته است. بهر حال مراد از جاهليّت حالتى است كه جهالت در آن حكمفرماست در هر قوم و هر ملّت و در هر زمان كه باشد ولى مراد از موارد آن در قرآن حالت‌