اوّل آنكه: اين استثناها صرفا براى اثبات قدرت خداست يعنى اهل بهشت و آتش هر دو مخلّداند ولى اين خلود طورى نيست كه خدا در مقابل آن مسلوب القدرة باشد خدا هر وقت خواست خارجشان ميكند امّا نخواهد كرد.

ولى چنانكه گفتيم جمله‌ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ‌- ... إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ مانع از اين حمل است و لا اقلّ آنرا مخدوش ميكند ولى جمله‌ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ نشان ميدهد كه استثناء در آيه دوّم براى اثبات قدرت است و صريح آن ميگويد كه اين عطا قطع شدنى نيست.

دوّم آنكه: آيه اوّل (و قهرا آيه سوّم) در باره بعضى از اهل آتش است كه پس از مدّتى از آتش آزاد خواهند شد و استثنا در جاى خود واقع است در تفسير برهان در حدود ١١ روايت نقل كرده كه آيه در باره آنهائى است كه پس از مدتى خلاص خواهند شد. از جمله امام صادق عليه السّلام بحمران فرمود:

«هَذِهِ فى الَّذِينَ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ».

و عمر بن ابان گويد: از عبد صالح (ظاهرا امام كاظم عليه السّلام) شنيدم در باره اهل آتش ميفرمود

«يَدْخُلُونَ النَّارَ بِذُنُوبِهِمْ وَ يَخْرُجُونَ بِعَفْوِ اللَّهِ».

اين روايت تا حدّى از اوّلى اعمّ است.

ابن كثير در تفسير خويش گويد:

مفسّران در باره استثنا آيه اوّل اقوال زيادى دارند آنگاه قول ابن عباس و حسن را نقل ميكند كه گفته‌اند: استثنا در باره گناهكاران اهل توحيد است كه در اثر شفاعت و رحمت خدا از آتش خارج ميشوند و حتّى كسيكه فقط در روزى از روزگار لا اله الَّا اللّه گفته در آتش نمى‌ماند هر چند اصلا عمل خوبى انجام نداده است در اين باره روايت صحيح و مستفيض از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله نقل شده است.

نا گفته نماند: زمخشرى اين‌