معنى آيه چنين ميشود: كسانيكه ربا ميخورند بر نميخيزند (زندگى نميكنند) مگر مانند كسيكه شيطان باو ديوانگى و اختلال حواسّ رسانده باشد. زيرا آنها ميگويند بيع مثل رباست حال آنكه خدا بيع را حلال و ربا را حرام كرده است.

ارباب تفاسير «لا يَقُومُونَ» را بمعنى برخاستن از قبر در روز حشر گرفته و گفته‌اند: ربا خواران ديوانه از قبر سر بر ميدارند ولى قيد ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا ... مانع از اين معنى است.

در المنار و الميزان آنرا قيام زندگى گرفته يعنى: ايستادن چنين مردان در زندگى مثل شخص ديوانه است زيرا طريق متعادل زندگى آنست كه معاوضه براى رفع حاجت باشد مثل معاوضه پول با نان و شخصيكه پول را با پول با اضافه معاوضه ميكند از طريق زندگى متعادل خارج شده و مثل ديوانه است.

و امّا مؤثّر بودن شيطان در جنون. در المنار پس از نقض و اثبات احتمال داده كه مراد از شيطان در آيه ميكرب باشد و پيداست كه ميكرب علت پيدايش بسيارى از امراض است و گويد: اين سخن را در تأويل روايتى كه نقل شده:

«الطَّاعُونُ مِنْ وَخْزِ الْجِنِّ».

يعنى طاعون از ضربت جنّ است، گفته‌ايم. بنظر الميزان: اشعار آيه بر اينكه در بعضى از ديوانگان جنّ را شأنى هست، يقينى است.

نگارنده: احتمال المنار را قريب ميدانم، شيطان بمعنى شرير و موذى است و در غير ابليس نيز بكار رفته است مثل‌ وَ إِذا خَلَوْا إِلى‌ شَياطِينِهِمْ ... بقره: ١٤ وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ ... انعام: ١١٢.

بنا بر اين شايد مراد از شيطان ميكرب باشد و در «ايّوب» در باره آيه‌ مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ‌ نيز احتمال داديم كه وسوسه است نه اينكه شيطان سبب بيمارى‌