أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ‌ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‌ قُلُوبٍ أَقْفالُها محمد: ٢٤ در اقرب الموارد ميگويد: «تَدَبَّرَ الْأَمْرَ» يعنى به عواقب آن نظر كرد و در آن فكر نمود و تأمّل كرد يعنى آيا در قرآن تفكّر و تدبّر نميكنند يا بر قلوب قفلها است.

همچنين است‌ أَ فَلَمْ‌ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ ... مؤمنون: ٦٨ كه در اصل «يَتَدَبَّرُوا» است.

ثُمَّ وَلَّيْتُمْ‌ مُدْبِرِينَ‌ ...

توبه: ٢٥ يعنى: برگشتيد در حال پشت كردن.

وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبارَ النُّجُومِ‌ طور: ٤٩.

ادبار مصدر است بعضى آنرا ادبار بفتح اوّل خوانده‌اند يعنى مقدارى از شب را تسبيح خدا كن و نيز در وقت پشت كردن نجوم كه با سفيدى فجر بتدريج پشت كرده و ناپديد ميشوند. اوّلى به نماز شب و نيز بنماز مغرب و عشاء و دوّمى بنافله صبح تفسير شده چنانكه از صادقين عليهما السلام منقول است و همچنين به نماز صبح تفسير كرده‌اند (مجمع).

فَقُطِعَ‌ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا ... انعام: ٤٥ دابر القوم بمعنى آخر القوم و آن كسى است كه در آخر آنها ميايد. اصمعى گفته دابر بمعنى ريشه است قطع اللّه دابره يعنى خدا ريشه و اصل او را قطع كرد معنى آيه چنين ميشود: آخر قوم ستمگر قطع گرديد يعنى طورى مستأصل شدند كه كسى از آنها باقى نماند.

وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً. فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً. فَالْمُدَبِّراتِ‌ أَمْراً نازعات ١- ٥ ترجمه آيات در ذيل خواهد آمد.

بسيار بسيار بعيد است كه مراد از نازعات و ... ملائكه باشند زيرا جمعيكه با الف و تاء بسته ميشود يا صفت مؤنّث حقيقى است و ملائكه بطور حتم مؤنّث حقيقى نيستند و قرآن با آن قول مبارزه‌