وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا يَزالُونَ‌ مُخْتَلِفِينَ‌ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ‌ هود: ١١٧- ١١٨.

اين دو آيه از چند جهت قابل بررسى است:

١- مراد از «مختلفين» اختلاف در دين است يا اختلاف در سلائق، سنن، ذوقيّات، آداب، مقاصد، اعمال و غيره؟

٢- إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ‌ استثنا است از جمله‌ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ‌ يا از معنى لازم آن؟

٣- مشار اليه‌ «لِذلِكَ» رحمت است يا اختلاف كه هر دو از كلام سابق مستفاداند بعبارت ديگر مراد آنست كه خدا مردم را براى اختلاف آفريده يا رحمت؟ و يا مشار اليه آن مضمون كلام سابق است كه هم اختلاف و هم رحمت بوده باشد.

٤- آيا مراد از لَجَعَلَ النَّاسَ ... جعل اجبارى است يا اختيارى؟.

راجع بمطلب اوّل ميشود گفت: با ملاحظه آيات ديگر مراد از اختلاف، اختلاف در دين است چنانكه فرموده: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً مائده: ٤٨ آيه روشن است در اينكه مراد از امّت واحده امّتى است كه داراى يك دين و يك آئين باشد. ولى در آيه ٩٣ نحل و ٨ شورى ظاهرا مراد اتحاد در نيكو كارى است.

على هذا مراد از لَجَعَلَ النَّاسَ‌ جعل اجبارى است و چون خدا جعل اجبارى را نخواسته و ميخواهد مردم باختيار خويش دين حقّ را بپذيرند لذا پيوسته در دين اختلاف خواهند داشت‌ وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ‌.

اختلاف در دين اگر از روى‌