است‌ فَاخْتَلَفَ‌ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ‌ مريم: ٣٧ وَ مَا اخْتَلَفَ‌ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ ... آل عمران:

١٩.

اختلاف شب و روز: پى در پى هم بودن آندو است‌ إِنَّ فِي‌ اخْتِلافِ‌ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَّقُونَ‌ يونس: ٦ اين جمله پنج بار در قرآن مجيد آمده است.

استخلاف: جانشين گذاشتن است و معنى طلب در آن ملحوظ است‌ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفْ‌ مِنْ بَعْدِكُمْ ما يَشاءُ انعام: ١٣٣ اگر بخواهد شما را ميبرد و از پس شما آنكه بخواهد جانشين ميكند.

بشر خليفة اللّه است‌

وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ‌ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ‌ بقره: ٣٠.

در آيه شريفه صحبت از يكنفر نيست و گرنه در جواب خدا ملائكه نميگفتند مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ فساد و سفك دماء در صورت كثرت انسان تحقّق پذير است در الميزان گفته: خلافت بر آدم عليه السّلام منحصر نيست بلكه اولادش نيز در آن شريك‌اند بى‌آنكه اختصاصى در بين باشد و مراد از تعليم اسماء وديعه گذاشتن اين علم در انسان است بطوريكه آثار آن تدريجا و دائما از انسان ظاهر ميشود.

در المنار ج ١ ص ٢٥٨ ميگويد:

ظاهر (و اللّه اعلم) آنست كه مراد از خليفه آدم و مجموع ذرّيّه اوست. و در ص: ٢٦٠ ميگويد:

انسان ضعيف خلق شده ولى داراى حسّ و شعور است و با آندو در كائنات تصرّف ميكند و آنها را زير سلطه خود ميكشد لذا داراى اين همه اختراعات عجيبه شده و در آينده بجائى خواهد رسيد كه نميتوان حساب كرد.

پس انسان با اين قوّه و موهبت‌