نا گفته نماند: آنچه مسلم است اين است كه خشوع بمعنى تذلّل و تواضع است و آن با سكوت و آرامى و اطاعت و سر بزير انداختن قابل جمع و تطبيق است. و امّا راجع به تذلّل قلبى يا جوارحى و بعبارت ديگر راجع بتذلّل درونى و بيرونى، بنا بر تصريح قرآن در هر دو بكار ميرود و رفته است.

مثل‌ أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ‌ تَخْشَعَ‌ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ ... حديد: ١٦ آيا براى مؤمنان وقت آن نرسيده كه دلهايشان بياد خدا و آن حقى كه نازل شده خاشع و متواضع شود.

در اين كريمه چنانكه مى‌بينيم خشوع در تواضع قلبى بكار رفته است.

وَ خَشَعَتِ‌ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً طه: ١٠٨ صداها براى مذلّت در پيشگاه خدا، بيفتد و آرام ميشود و جز صداى حفيف نشنوى. خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ قلم: ٤٣ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ غاشية: ٢ و در اين سه آيه در تواضع و تذلّل بيرونى استعمال شده است.

وَ تَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ‌ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ ...

شورى: ٤٥ «مِنَ الذُّلِّ» بيان‌ «خاشِعِينَ» است يعنى اين خشوع و فروتنى در اثر ذلّت و زبونى است معنى آيه چنين ميشود:

آنها را مى‌بينى بعذاب نزديكشان كنند در حاليكه از ذلّت آرام‌اند و از گوشه چشم مينگرند.

نا گفته نماند: خشوع در قرآن‌