و أما الذی نقل من ( ١١ ) قوم و زیفة و هو انها طبیعة ( ١٢ ) غیر محدودش ، فستعلم فی موضعه من اثبات تجدد الاکوان الجوهریة و تحول الطبیعة الساریة فی کل جسم ، و ان تجددها و تبدلها فی ذاتها و جوهرها أصل جمیع‌ الحرکات والاستحالات الارضیة ( ١٣ ) العرضیة .

[ تشکیک الامام الرازی ]

عقدش و حل : قال الامام الرازی فی المباحث المشرقیة وشرحه لعیون الحکمة : " ان لی فی خروج الشی‌ء ، من القیوش الی الفعل علی التدریج تشکیکا مع‌ أنه اتفقت آراء الحکماء علیه ، فان الشی‌ء اذا تغیر فذلک التغیر اما أن‌ یکون لحصول شی‌ء فیه أو لزوال شی‌ء عنه فانه ان لم یحدث فیه شی‌ء مما کان‌ معدوما ولم یزل عنه شی‌ء مما کان موجودا وجب أن یکون حاله فی ذلک الان‌ کحاله قبل ذلک فلم یوجد فیه تغیر وقد فرض ذلک ، هذا خلف ، فاذن الشی‌ء اذا تغیر فلا بدهناک من حدوث شی‌ء فیه أوزوال شی‌ء عنه . فلنفرض أنه حدث‌ فیه شی‌ء فذلک الشی‌ء قدکان معدوما ثم وجد ، وکل ماکان کذلک فلو جوده‌ ابتداء و ذلک الابتداء غیر منقسم والا لکان أحد جزئیه هوالابتداء لاهو ، فذلک الذی حدث اما أن یکون فی ابتداء وجوده موجودا أولا یکون ، فان لم‌ یکن فهو بعد فی عدم لا فی ابتداء وجوده ( ١٤ ) وان حصل له وجود فلا یخلو اما أن یکون

١١ - نقله صحیح است . ١٢ - این توجیه مرحوم آخوند خیلی بدتر از توجیهات قبلی است و در اینجا " طبیعة " را که به معنی ماهیت است ، توجیه کرده و به معنی‌ جوهر گرفته و گفته منظور قائل همان است که ما بعدا خواهیم گفت و آن‌ حرکت در جوهر است . ١٣ - لفظ " الارضیة " زائد است و این اشتباه از ناسخ است که نمی‌ دانسته با " الف " درست است یا با " عین " و هر دو را نوشته است‌ . ١٤ - یک مغالطه در همین جاست که ابتداء را به معنی " آن " ی که شی‌ء در آن وجود پیدا می‌کند گرفته است ، اگر ابتداء را به معنی حد وجود بگیرد ، می‌گوئیم بله ، شی‌ء در &gt