- و صفاته غیر ذاته - و قد فرضنا التبدل فی ذاته ، هذا خلف [٢] . و ان‌ لم یبق ذاته عند الاشتداد فهو لم یشتد بل عدم وحدث سواد آخر ، و هذا لیس‌ بحرکة ، فعلم ان موضوع هذه الحرکه محل السواد لانفسه ، والاشتداد یخرجه من‌ نوع الی نوع أو من صنف الی صنف ، فله فی کل [ آن ] نوع آخر أوصنف آخر ، و کذا الحرکة فی المقدار [٣] فان الشی‌ء اذا تزاید مقداره فاما أن‌ یکون هناک مقدار واحد باق فی جمیع زمان الحرکة أولا یکون ، فان کان‌ فالزیادش اما أن تداخله أو تنضم الیه من خارج ، الاول باطل لاستحالة التداخل [٤] ولانه علی فرض ذلک لم یزد المقدار علی ماکان ، وکلامنا فیه‌ . والثانی أیضا باطل لان ذلک کاتصال خط بخط مازاد شی‌ء منها ولا المجموع‌ علی ماکان أولا و ان کان المقدار الاول لایبقی عند الزیادش ، فلا یکون هو موضوع بل محله أعنی الهیولی فقط أو مع مقدار ما [٥] علی العموم کما هو التحقیق عندنا ، فهناک مقادیر متعاظمة متتالیة علی الجسم بلانهایة بالقوش .

[ کلام الرازی فی الاشتداد ]

واعلم ان الامام الرازی لما نظر فی قولهم : " ان التسود یخرج سوادا من‌

[٢] همین جا بود که گفتیم : می‌شود قسم دیگری هم فرض کرد و آن اینکه " بقیت بعینها وحدث فیها أمر حادث " اما آن امر حادث صفت نیست بلکه‌ عین همان ذات باقی است . اگر گفته شود مگر می‌شود ذات هم باقی باشد و هم دو مرتبه حادث شود ( اشتداد در حادث ) ؟ می‌گوئیم : اگر مقصود از ذات ماهیت است ، نه ، ولی اگر وجود باشد ، بله ، چه مانعی دارد ؟ . [٣] این مثال را از این جهت که می‌خواهد با فخررازی معارضه کرده باشد نقل می‌کند والا برای مطلب اینجا ضرورت ندارد . [٤] تداخل که محال است چون معنایش اینست که مثلا ما یک متر داشته‌ باشیم و یک متر دیگر اضافه شود باز همان یک متر اول باشد . [٥] می‌گویند : مقدار یک خصوصیتی دارد که در آن جا جسم ، موضوع نیست‌ بلکه با مقدار ما است که توضیح آن بعدا می‌آید .