و فعلیته فعلیة قوته فلا محالة یکون الفائض من الاول علیه هذا النحو من‌ الثبات والفعلیة ، کما أن لکل شی‌ء نحوا من الوحدش وهی مساوقة للوجود و عینه ، فاذا کانت وحدته عین کثرش ما بالقوش أو بالفعل کانت الفائض‌ علیه [٢] من الواحد الحق وحدش الکثرش بأحد الوجهین ، والذی من‌ الموجودات ثباته عین التجدد هی الطبیعة ، والذی فعلیته عین القوش الهیولی ، و الذی وحدته عین الاکثرش بالفعل هو العدد ، والذی وحدته عین‌ قوشالکثرش هو الجسم [٣] و ما فیه .
فالطبیعة بما هی ثابتة مرتبطة الی المبدأ الثابت ، و بماهی متجددش یرتبط الیها تجدد المتجددات وحدوث الحادثات ، کما ان الهیولی من حیث‌ لها فعلیة ما صدرت عن المبدأ الفعال بانضمام الصورش ابداعا ، ومن حیث‌ انها قوش وامکان یستصح بها الحدوث والا نقضاء والدثور والفناء ، فهذان‌ الجواهران بدثورهما و تجددهما الذاتیتین واسطان للحدوث والزوال فی الامور الجسمانیة ، و بهما یحصل الارتباط بین القدیم والحادث ، و یتحسم مادش الاشکال التی أعیت الفضلاء فی دفعه .

[٢] تعبیر مرحوم آخوند در اینجا خالی از مناقشه نیست . ما دو جور کثرت داریم ، کثرت بالقوه و کثرت بالفعل . در کثرت بالقوه این مطلب‌ کاملا قابل قبول است ولی در کثرت بالفعل مثل مثال عشره که ذکر کردیم ، بنابراینکه وجود کل مجموعی اعتباری است باید بگوئیم که افاضه وجود که‌ مرحوم آخوند در اینجا گفته است اعم است از وجود حقیقی و وجود اعتباری . ضمنا منظور از کثرت بالقوه کثرت مقداری است ، و منظور از کثرت بالفعل‌ کثرت عددی است . [٣] جسم است که از آن مقدار انتزاع می‌شود و آنچه که در جسم است از مقادیر و کمیات .