باشد اصلا حرکت نیست ، چون حرکت معنایش این نیست که شی‌ء مجموع بودن‌ ها باشد ، یعنی در یک آن در این حد مسافت وجود دارد و در آن دیگر در حد دیگر مسافت ، بلکه حرکت یک شدن مستمر است ، و دو اعتبار دارد یکی‌ بنحو حرکت توسطی که امری موجود است و استمرار دارد و حدودش تغییر می‌کند ، و دیگر به نحو حرکت قطعی ( که درست‌تر است ) ، یک وجود متصرم‌ که آنا فانا موجود و معدوم می‌شود ولی به هر حال [ مجموع بودن ها نیست ] ، حرکت توسطی یعنی یک امر بسیط و نقطه‌وار ، و حرکت قطعی یعنی یک امر متجدد و متکمم که علی الاتصال موجود و معدوم می‌شود که حدوثش عین بقاء و بقائش عین حدوثش است علی نحوالاتصال .
با این بیان ماهیت چگونه توجیه می‌شود ؟ در هر آنی قابلیت آنرا دارد که ماهیتی برای آن انتزاع شود نه اینکه آنی رخ می‌دهد که ماهیت بالفعل‌ داشته باشد ، و این یک نکته خیلی مهمی است که شی‌ء در حال حرکت دارای‌ هیچ ماهیت بالفعلی نیست بلکه بالقوه دارای ماهیت است و اگر یک آن از حرکت بایستد بالفعل ماهیت خواهد داشت ، عینا مثل حد که شی‌ء در حال‌ حرکت دارای حد معین ، اندازه معین نیست همین که بایستد حد پیدا می‌کند .
پس بنابراین به فخررازی اینجور جواب می‌دهیم : اینکه شی‌ء متحرک از نوعی خارج می‌شود و به نوع دیگر می‌رود ، اینطور نیست که این نوعها فعلیت‌ پیدا می‌کند و یک مرتبه فعلی از این مراتب سواد است ؟ اصلا هیچ نوعی‌ فعلیت پیدا نمی کند بلکه در همه مراتب ، بالقوه چنین است که اگر بخواهیم به اعتبار ثبوتش می‌توانیم ماهیت و نوعی برای آن اعتبار بکنیم ، پس این انواع ، همه انواع بالقوه است ، آن چیزی که ثابت است جنس‌ است حالا یا جنس قریب بگوییم مثلا سواد یا جنس بعید مثلا کیف ، نه‌ اینکه نوعی برود و نوعی بیاید [١] و [٢] .

[١] سؤال : حرکت به چه معنی فعل است ؟ پاسخ : حرکت فعلیت دارد و موجود بالفعل است . &gt