است از حد زمان و حد ، امر قراردادی و عدمی است ، و حال آنکه وقتی‌ می‌گوئیم حرکت وجود زمانی دارد نمی‌خواهیم بگوئیم به صورت اعتباری این‌ طور است . و از همین رو شیخ می‌گوید به یک معنی دیگر هم حرکت توسطی در زمان واقع‌ است و آن اینکه نگفتیم که حرکت توسطی امری نقطه مانند و بسیط است که‌ جسم واجد این امر بسیط ظرف وجودیش سیال و لغزان است یعنی ظرف وجود جسم متحرک ، مسافت است و آن هم در هر آن یک حد خاص از مسافت ، پس‌ همین طور از سیلان این امر بسیط و نقطه مانند در ذهن انسان امری ممتد و متصل و خط مانند که همان حرکت قطعیه باشد مرتسم می‌گردد . یعنی حرکت‌ توسطیه هیچگاه نزد انسان خالی از حرکت قطعیه نمی‌تواند باشد . و قبلا هم‌ بیان شد که حرکت قطعیه چون یک کشش و یک امر ممتد است منطبق و غوطه و در زمان است که آنهم کشش است . به این ترتیب حرکت توسطیه هم به جهت‌ ارتباطش با لازمه‌اش که حرکت قطعیه باشد ، در زمان صورت می‌گیرد ، و خلاصه زمانی بودن حرکت توسطیه از قبیل وصف شی‌ء به حال متعلق است . به هر حال این دو توجیهی است که شیخ در این باره می‌کند و مرحوم آخوند پس از نقل تمامی این اقوال می‌گوید " و فیه مواضع من النظر نقضا و احکاما " و هفت بحث راجع به این مطالب می‌کند که یا به صورت ایراد بر شیخ و یا به صورت توجیه آن است و نه تائید آن .

انتقادات ملاصدرا بر توجیه شیخ از زمانی بودن حرکت توسطیه

بحث اول : تبیین نحوه وجود حرکت

اولین انتقاد به شکل ایراد است به این ترتیب که از سخنان شیخ علیه‌ خودش استفاده می‌شود که : شما خودتان در باب مقوله مضاف چنین گفته‌اید که هر ماهیتی یک نحوه خاص از وجود را دارد که فقط همان نحوه از وجود را می‌توان برایش اثبات کرد . مثلا اگر از ما بپرسند که آیا عرض وجود دارد یا نه ممکن است بگوئیم