تدریجی ، حرف درستی نیست چون هیئتی در خارج عارض نمی شود ، آن هیئتش‌ هم امر انتزاعی است . برای اینکه مقوله ان یفعل را اینجور تعریف می‌کنند : تأثیر تدریجی یا هیئت حاصل از تأثیر تدریجی ، و ان ینفعل را تعریف‌ می‌کنند به تأثر تدریجی یا هیئت حاصل از تأثر تدریجی . پس همه حرفها برمی گردد به تأثیر و تأثر ، و باب تأثیر و تاثر باب ایجاد است نظیر علیت و معلولیت ، بلکه عین علیت و معلولیت است . علیت و معلولیت‌ را اگر در شکل مادی و طبیعی تصور بکنیم می‌شود ان یفعل و ان ینفعل ، یعنی‌ علت وقتی مادی باشد تأثیرش تدریجی است و معلول هم اگر مادی باشد تأثرش تدریجی حاصل می‌شود . در اینجا دیگر هیئت حاصل معنی ندارد ، هیئت‌ حاصلی در خارج نداریم ، اینها هم نظیر علیت و معلولیت است که از ایجاد و وجود انتزاع می‌شوند و از معقولات ثانیه هستند . بنابراین بعید است که مرحوم آخوند از حرف خودش درباب حرکت غافل‌ شده باشد که حرکت نحوه وجود است و یا اینکه شی‌ء به دو اعتبار نمی شود دو مقوله باشد ، بلکه بحسب ظاهر اعتقاد ایشان درباب مقوله ان یفعل و ان‌ ینفعل نظیر اعتقادشان در مقوله اضافه است ، یعنی مقوله نامیدن اینها بالمسامحه است ، اینها مقوله واقعی نیستند و از معقولات ثانیه فلسفی‌ هستند ، و وقتی که مقوله نبودند این دو ایراد وارد نخواهد بود .

براهین امتناع حرکت در حرکت

اکنون می‌پردازیم به این مطلب که گفتند : حرکت در ان یفعل و ان ینفعل‌ نیست چون خودشان حرکت هستند [ و حرکت در حرکت محال است ] . برای‌ اثبات اینکه چرا حرکت در حرکت محال است ایشان بیانی دارند که همه آن‌ از خودشان نیست ، یا از شیخ و یا از بهمنیار در " التحصیل " است . در اینجا در بیان مرحوم آخوند یک نوع بی نظمی نیز وجود دارد از مجموع بیان‌ مرحوم آخوند در تقریر این دلیل سه نکته بدست می‌آید ، نظر محشین هم در اینکه آیا می‌شود