دیگر ، علت تغییر نمی دهد متغیر را بلکه ایجاد می‌کند متغیر را . علت‌ ایجاد می‌کند ذاتی را که تغییر از آن انتزاع می‌شود . یک وقت علتی داریم‌ که کار علت متغیر کردن و متحرک ساختن است ، این علت است که مانند خود حرکت باید متحرک باشد ، اما علتی که کار آن علت ایجاد تغییر نیست‌ ، بلکه آن جهتی که مربوط به علت و منتسب به آنست ، ایجاد ذات و ایجاب آن است ، که از آن ذات حرکت انتزاع می‌شود ، در اینجا علت‌ افاضه نمی کند تغییر آنرا بلکه حقیقت وجود آنرا افاضه می‌کند .
مرحوم آخوند می‌گوید حرف ما در حرکت جوهریه نظیر حرفی است که دیگران‌ درباب ربط متغیر به ثابت می‌گفتند و رابط را زمان ، که از حرکات فلک‌ انتزاع می‌شود می‌دانستند . آنها می‌گفتند علت ذات زمان را افاضه می‌کند که‌ افاضه او ، ملازم است با امتداد داشتن ، نه اینکه ذاتی را اول افاضه‌ می‌کند و بعد به آن امتداد می‌دهد ، بلکه ذاتی را افاضه می‌کند که عین‌ امتداد است .
معنای متجدد بالذات هم این است که ذاتی ایجاد بشود که وجودش عین‌ تجدد باشد ، نه ذاتی که وجودش غیر تجدد باشد ، بعد بخواهیم تجددی به آن‌ ذات بدهیم . وقتی که یک شی‌ء نسبتش با علتش نسبت ایجاد شد ، دیگر در این چنین نسبتی مراتب و امتداد و این حرفها معنی ندارد ، یعنی نسبت‌ وجود سیال به علتش مانند نسبت یک شی‌ء ثابت است ، علت آن فقط ایجاد می‌کند یک شی‌ء را [١] .

تقسیمات وجود نسبی است ، هر متغیری ثابت نیز هست .

در اینجا مرحوم آخوند یک مطلب دیگری را مطرح می‌کند و آن اینکه : مسأله ثبات و تجدد نظیر قوه و فعلیت است ، نظیر وحدت و کثرت است .
ما یک

[١] سؤال : چه مانعی دارد علت حرکت اراده خداوند باشد بعد از خلق‌ متحرک ؟ استاد : وقتی ثابت کردیم که علت مباشر خود طبیعت است دیگر جای این‌ حرف نیست . اراده خداوند درست است که علت است ولی در طول علتهای‌ طبیعی نه در عرض آنها ، چون اگر در عرض باشد با قدوسیت منافات دارد .