فی المتحرک و هو فی آن لانه یصح أن یقال له فی کل آن یفرض فی حد متوسط لایکون قبله ولا بعده فیه .
والذی یقال من أن کل حرکة ففی زمان ، فاما أن یعنی بالحرکة الامرالمتصل‌ فهو فی الزمان و وجودها فیه علی سبیل وجود الامور فی الماضی و ان کان‌ یباینها بوجه فان الامور الموجودش فی الماضی قدکان لها وجود فی آن من‌ الماضی کان حاضرا فیه ولا کذلک هذا ، وان عنی به المعنی الثانی فکونه فی‌ الزمان لاعلی معنی انه یلزم مطابقة الزمان بل علی معنی انه لایخلو من حصول‌ قطع و ذلک القطع مطابق للزمان فلا یخلو من حدوث زمان ، ولانه ثابت فی کل‌ آن من ذلک الزمان فیکون ثابتا فی هذا الزمان بواسطته " . هذا کلامه و فیه موضع أبحاث نقضا و احکاما .
الاول : انا نقول :

[ لکل شی‌ء و منها الحرکة وجوده الخاص به ]

لکل ماهیة نحو خاص من الوجود ، و کونها فی الاعیان عبارش عن صدقها علی‌ أمر و تحقق حدها فیه کما ذکره الشیخ فی باب المضاف ، وانه موجود فی‌ الخارج بمعنی أنه یصدق حده علی أشیاء کثیرش فیه ، ولا یعنی بموجودیة الشی‌ء الا ذلک ، و من هذا القبیل ماهیة الحرکة والزمان والقوی والاستعدادات و غیرها . و العجب ان الشیخ ذاهب الی وجود الزمان المتصل فی الخارج لانه‌ الذی ینقسم الی السنین والشهور والایام والساعات ، والحرکة بالمعنی الاول‌ یطابقه ، والحرکة عنده محل الزمان و علته ، فالمعدوم کیف یکون محلا للموجود و علة له .

[ القول باستمرار الحرکة تبعا لاستمرار الجسم ]

انا نقول : لعل غرض الشیخ من نفی وجود الحرکة بالمعنی الاول‌ ان الحرکة وصف للجسم ، والجسم جوهر ثابت موجود فی کل آن من زمان وجوده‌ [١] ،

[١] عرض کردیم که مرحوم آخوند این حرف را علی مذاق القوم می‌گوید والا خودش که این را قبول ندارد .