حرکت و زمان در فلسفه اسلامی 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٤
ذکر خواهد شد . مرحوم آخوند بعد از راه حلی که برای موضوع حرکت جوهریه ذکر میکند مخصوصا اینکه اختصاص به حرکت جوهریه ندارد و حرکات عرضیه هم موضوعشان مثلا " جسم و أین ما " است ، میگوید : از اینجا ضمنا راه حلی که متاخرین در مورد حرکت کمیه گرفتارش هستند پیدا می شود . مقصودش از متأخرین ، حکمای اسلامی است ، چون قبلا این مسأله اصلا مطرح نبوده است . شیخ الرئیس درباب حرکت در کم دچار مشکل شده است که در آنجا موضوع چیست ؟ حکما دو نوع یا دو فرد حرکت و کمیت قائل هستند یک نوع که تخلخل و تکاثف مینامند ، یعنی یک نوع حرکت کمیهای که در جمادات هم وجود دارد و اختصاصی به نباتات و حیوانات ندارد ، و مقصودشان از تخلخل و تکاثف این است که اجسام در طبیعتشان قابلیت انقباض و انبساط هست هر چند که مصمد باشند نه اینکه خلاهای درونشان تبدیل به ملا شود ، و یا ملا آن تبدیل به خلا گردد . نوع دیگر از حرکت کمیه همان نمو است که در نباتات و حیوانات هست ، و نمو به وسیله تغذیه پیدا میشود ، یعنی ماده از خارج وارد میشود ، البته نه اینکه ضمیمه شود و ضم مقداری بمقداری باشد مثل اینکه انبار گندمی داریم و در آن باز گندم بریزیم ، اینکه امر جدائی است . مقصود این است که موجود زنده مانند نباتات و حیوانات که قوه غاذیه دارند ، کار این قوه این است که یک ماده خارجی را میگیرد بعد تبدیل میکند به ماده آماده هضم در خود ، و هضم در خود اینست که واقعا ضمیمه آن شود نه اینکه مواد تازه در کنار مواد قبلی قرار گیرد بلکه تبدیل میشود به همان شیء متغذی ، به این معنی که این ماده صورتش تغییر میکند و صورت آن را بخودش میپذیرد ، پس به صورت ضمیمه شدن نیست . بلکه با آن شیء متصل واحد میشود ، این معنای تغذیه است . حکما هم در توجیه حرکت نموی و هم تخلخل و تکاثف ، دچار اشکال