بپذیرند . خود ایشان سخنی در اواخر جلد سوم " اسفار " دارند که حق این‌ بود که این را در باب حرکت می‌گفتند که محال است یک شی‌ء زمانی باشد و زمان بر او بگذرد و او متجدد الذات نباشد . اصولا این معنی ندارد که بر شی‌ء زمان که عین تجدد و تحول است بگذرد و آنگاه شی‌ء استمرار بقا در زمان‌ داشته باشد و به یک حال باشد . پس ایشان این حرف را علی المبنای‌ دیگران زده والا قاعدتا این مقدار را هم نمی بایست قبول می‌کرد زیرا خود ایشان که قائل به حرکت جوهریه می‌باشند حتی برای صورت جسمیه هم استمرار در بقا قائل نیست . در هر صورت فعلا از این مطلب می‌گذریم .

بحث سوم : شیخ آنچه را که رد می‌کند حرکت قطعیه نیست

اما وجه سومی که ذکر شده باز جنبه توجیه و احکام دارد . به این بیان که‌ می گوید حرکت قطعی چیزی نیست که واقعا بتوان انکار وجود خارجی آنرا به‌ شیخ نسبت داد در حالی که می‌بینیم شیخ صریحا حرکت قطعی را به عنوان‌ مخلوق ذهن معرفی می‌کند این چگونه ممکن است ؟ بدین نحو که حرکت را در خارج به چند نحو می‌توان موجود دانست . یکی اینکه شی‌ء حدوث حرکتش در " آن " باشد ولی بقای آن در زمان ، این همان حرکت توسطی است . دیگر اینکه شی‌ء تدریجا و در زمان حادث شود و پس از حدوث هم در زمان باقی‌ باشد مثل خطی که با مداد روی کاغذ می‌کشیم . سوم اینکه شی‌ء تدریجا به نحو اتصال حالت حرکت را می‌یابد و همانطور تدریجا و به نحو متصل نیز حرکتش‌ معدوم بشود . مرحوم آخوند می‌گوید آنچه را که شیخ به عنوان حرکت قطعی در خارج انکار می‌کنند ، واقعا هم وجود ندارد چه تصور ایشان از حرکت قطعی حرکت نوع دوم‌ است که بی شبهه چنین موجودی در خارج نداریم ولی منظور ما از حرکت ، تصور سوم است که شیخ اگر چه آنرا اثبات نکرده ولی رد نیز ننموده است ، و آنچه مورد اصابت ادله شیخ واقع می‌شود حرکت به معنای تدریجی الحدوث‌