است ، مثل اینکه زید قائم نبود بعد قائم شد . پس امکان ندارد ذات سواد ، یا ذات هر عرض دیگر که حرکت به آن انتساب دارد ، موضوع باشد .
موضوع حرکت در جمیع احوال حرکت و مراتب حرکت باید باقی بماند ، والا این حرکت که یک حرکت نیست ، موضوع اگر عوض شود ، حرکت هم عوض شده‌ است . مثل اینکه یک شی‌ء حرکت کند بعد شی‌ء دیگر حرکت کند ، اینرا که‌ نمی شود یک حرکت واحد دانست ( هر چند ممکن است عرف یک حرکت بداند ) ، چون تشخص حرکت به تشخص موضوع است [١] و [٢] .
در اینجا یک مطلب باقی می‌ماند و آن اینکه کسی می‌تواند بگوید شقوق در

[١] اشکال : عرض متحرک به آن صفات است ، یعنی همان عرض ، متحرک‌ است در این درجات و صفات . استاد : اینکه عرض در این صفات متحرک باشد که اشتداد نیست ، اگر شی‌ء در صفات زیادی حرکت بکند ، مگر اسم این اشتداد است ، مثل جسمی که‌ دائما صفات بر آن متبدل می‌شود و اشتداد نیست . [٢] در اینجا یک احتمالی هست که ذکرش مفید است و بعدها به درد می‌خورد . ممکن است علاوه بر ایراد فوق ، ایراد دیگری هم بشود گرفت و آن‌ اینکه : شما گفتید که معنای حرکت در مقوله اینست که مقوله موضوع است ، مقوله‌ چیست ؟ جنس الاجناس است نه انواع مقوله ، مثلا خود " این " موضوع‌ است ، نه نوع خاصی از " أین " و همچنین جنس کیف و بقیه مقولات ، و شما مغالطه کردید و آمدید نوع مقوله را مطرح کردید ، و مثلا گفتید : " التسود لیس سوادا اشتد " ، سواد نوع است و کسی نگفت که نوع موضوع‌ است . چه مانعی دارد که بگوییم " التسود هو کیف یشتد " ، یشتد در چه‌ ؟ یشتد فی انواعه . این یک شق جدیدی است هر چند که بالاخره جواب دارد ، ولی قاعده اش این بود که از اول تصریح می‌شد که موضوع بودن مقوله یعنی‌ جنس مقوله نه انواع آن . ولی اشکال این حرف اینستکه اگر جنس موضوع باشد ، در ضمن همه انواع و در طول مسافت باید باقی باشد ، و این درست نیست که انواع عوض شوند و جنس باقی باشد ( مثل استصحاب کلی قسم ثالث ) چون جنس متقوم به نوع و فصل است و متکثر به تکثر فصل و اگر فصلش معدوم شود خودش هم معدوم شده‌ است ، و فصل بعدی که می‌آید با فرد دیگری از جنس می‌آید .