را ] نداشته باشد ؟ نه ممکن نیست ، زیرا این وسط که هم معلول است و هم‌ علت باید طرفی داشته باشد که آن علت باشد و طرفی هم داشته باشد که‌ معلول باشد . این مطلب در موارد کم واسطه خیلی روشن است ، حالا اگر ما به جای یک واسطه ده و صد و هزار بلکه میلیارد واسطه داشته باشیم ، باز مطلب همین است و همه در خاصیت وسطیت مانند یکی هستند ، چون قاعده " معلول المعلول معلول " همه این وسطها را معلول علت اول ( ج ) می‌کند .
در اینجا مرحوم آخوند حرفش اینستکه نه دو سلسله بلکه اگر هزار سلسله‌ هم فرض بکنیم بالاخره باید منتهی شود به متغیر بالذات ، همین طور که در برهان وسط و طرف یک واسطه با هزار واسطه فرق نمی کند . این سلسله ای که‌ شما می‌آیید فرض می‌کنید ، دو سلسله فرض می‌کنید و می‌خواهید حرکات را با سلسله دیگر توجیه بکنید ، چون حکم سلسله حرکت در آن سلسله دیگر هم جاری‌ است ، مانند سلسله حرکت می‌شود ، و اگر به جای دو سلسله هزار سلسله هم‌ فرض بکنید باز همه معلول طبیعتند ، و در حکم سلسله واحد هستند ، همه چون‌ متغیر هستند طبیعت هم باید متغیر باشد .

اعتراض مرحوم جلوه بر توجیه ربط متغیر به ثابت در فلسفه آخوند :

در اینجا یکی از دشوارترین مباحث اسفار ، یعنی مبحث ربط متغیر به‌ ثابت مطرح می‌شود . در این مبحث ، بعضی از فلاسفه ای که بعد از آخوند آمدند اساسا حرف ایشان را قبول نکردند و بسیاری هم سکوت کردند ، و بعضی‌ ها هم که دفاع کردند ، شاید دفاعشان خالی از خدشه و مناقشه نباشد ، و عده‌ ای هم خواستند اساسا حرف مرحوم آخوند را در اینجا رد بکنند . یکی از کسانی که در فلسفه تابع بوعلی است و نظر خوبی به فلسفه ملاصدرا نداشته‌ است ، مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه [١] است . ایشان بیشتر به فلسفه شیخ‌ اعتقاد داشته است و کوشش

[١] در حدود اوائل این قرن در تهران بوده و استاد اساتید فلاسفه معاصر بشمار &gt