مراتب قرب و بعد را یکسره در مرتبه علت بگیریم ، و همه مراتب حرکت‌ را یکسره در مراتب معلول ، یا اینکه مراتبی از قرب را علت مرتبه‌ای از حرکت ، و مرتبه‌ای از حرکت را علت مرتبه‌ای از قرب و بعد بدانیم .
اینرا دیگر مرحوم آخوند ذکر نکرده که اساسا این حرف نادرست است ، مثلا چه اولویتی در کار است که حرکت این سنگ را شطر شطر بکنیم ، و بگوئیم‌ یک سانت اول حرکت با قرب علت است برای آن قسمت از حرکت در سانت‌ دوم ، حرکت با سانت اول علت است برای درجه قرب دوم . این تشطیر کردن‌ اولویتی ندارد ، و اگر باشد باید اینها را در آن واحد هم علت بدانیم و هم معلول و این محال است ، یعنی باید بگوییم طبیعت بانضمام مراتب قرب‌ و بعد علت است برای مراتب حرکت باز همان طبیعت به انضمام مراتب‌ حرکت علت است برای مراتب قرب و بعد ، و لازم می‌آید مراتب حرکت و مراتب قرب و بعد هم علت یکدیگر باشند و هم معلول ، این اولا [ که این‌ حرف اساسا باطل است ] .
ثانیا : این مراتب قرب و بعد چیست ؟ آیا طبیعت که حرکت می‌کند و می‌آید به پایین ، دو کار صورت می‌دهد ؟ یکی حرکت است ، و دیگری تجدد بخشیدن به مراتب قرب ؟ نه ، این مراتب قرب همان مراتب حرکت است و چیز دیگری نیست ، مثلا شما اگر حرکت می‌کنید آیا دو کار انجام می‌دهید ؟ یکی اینکه حرکت می‌کنید به سوی مقصد و دیگر اینکه نزدیک می‌شوید به مقصد ؟ یعنی دوکار در یک آن انجام می‌دهید ؟ نه ، قرب و بعد امری نسبی هستند ، و وقتی شی‌ء حرکت می‌کند و به سوی مقصد می‌رود ، دائما تجدید مکان می‌کند ، و این مراتب مکان را وقتی با مقصد می‌سنجیم ، می‌گوئیم بعضی از این‌ مراتب نزدیکتر و بعضی دورتر است به مقصد . پس ما در حرکتمان جز اینکه‌ مکان ها را طی می‌کنیم کار دیگری انجام نمی دهیم ، و از مراتب مکانهای طی‌ شده قرب و بعد انتزاع می‌شود ، پس قرب و بعد از معقولات ثانیه است ، مثل فوقیت و تحتیت و علت جدا از منشأ انتزاعشان نمی‌خواهند [١] .

[١] اشکال : امر انتزاعی هم بالاخره یک حیثیتی می‌خواهد که در مبدأش‌