و امکان نباشد عدم در کار نیست ، یعنی عدم خاص که منشأ انتزاع شر است‌ . در اینجا نمی خواهیم بگوئیم که قوه ها و امکانها شر محض می‌باشند . بلکه خیرات هم در این عالم از همین امکان ها و قوه ها برمی خیزد . این‌ استعدادها و ماده‌ها و هیولاها که بار خیرات را در این عالم حمل می‌کند ، قهرا ملازم با امکان شرور هم هست . پس فعلیت از آن جهت که فعلیت است‌ خیر محض است و این امکان است که باب شر را باز می‌کند ، همچنانکه باب‌ خیر را باز می‌کند . بنابراین فعلیت بر قوه و استعداد تقدم بالشرف دارد .

تقدم بالحقیقه و بالماهیه

٤ - نوع دیگر از تقدم ، تقدم بالحقیقه و ماهیت است . این اصطلاحی است‌ که ظاهرا مرحوم آخوند آن را جعل کرده است و قبل از ایشان بوعلی و امثال‌ بوعلی که انحاء تقدم را بیان کرده اند اسمی از تقدم بالحقیقه نبرده اند . معنای این تقدم اینست که یک شی‌ء در حقیقت بودن و تحقق بر شی‌ء دیگر تقدم دارد . مثلا ماهیت حقیقت دارد و وجود هم حقیقت دارد ولی ماهیت به‌ تبع وجود حقیقت دارد و نه مستقل از وجود . پس وجود بر ماهیت تقدم‌ بالحقیقه دارد . فصل و جنس هم همین طور هر دو حقیقت دارند ولی جنس‌ متقوم به فصل است و فصل در حقیقت بودن احق است نسبت به جنس و همچنین‌ است ماده و صورت و قوه و فعلیت ، یعنی فعلیت احق به تحقق است از قوه‌ ، بلکه قوه در اصل تحققش هزاران حرف است که آیا اصلا تحقق دارد یا یک‌ امر عدمی محض است . پس فعلیت بر ماده انحائی از تقدم را دارد و ماده فقط تقدم بالزمان‌ دارد بر فعلیت . پس بطور مطلق نمی شود گفت قوه بر فعل مقدم است . البته مرحوم آخوند در اول فصل بطور اجمال اشاره کردند که در میان قدما کسانی بوده اند که برای قوه نسبت به فعلیت تقدم مطلق قائل هستند البته‌ بطور تفصیل وارد این بحث نشده چون جایش اینجا نیست و طبعا برای ماده‌ هم تقدم مطلق بر صورت قائلند . سپس نظریات مادیین قدیم را ذکر کردند که عده ای گفته اند