اسلامی معنی گردد که از نظر ما هم بعید است بگوئیم که ارسطو محرک را بعنوان موجود خارج از متحرک و مغایر با آن می‌دانسته آنوقت بحثهای جدیدی‌ عنوان می‌شود . بهرحال این بحث را بعدا بیشتر بررسی می‌کنیم فعلا فقط بعنوان مقدمه ای بود که بیان کنیم که فخر رازی با توجه به تفسیر فلاسفه‌ اسلامی ایرادات خود را وارد نموده است .

اشکالات فخر رازی بر براهین مغایرت متحرک و محرک

اشکالات فخر رازی به این ترتیب است که می‌گوید : عین همان ایراداتی که‌ شما در اثبات ذاتی نبودن حرکت برای متحرک آورده‌اید از قبیل اینکه اگر حرکت ذاتی متحرک باشد سکون لازم می‌آید یا لازمه اش غایت نداشتن حرکت و اجتماع اجزاء حرکت و از این قبیل اشکالاتی که گفتید لازم می‌آید ، درست‌ همان ایرادات بر اینکه محرک جسم طبیعت باشد وارد است . مثلا آنجا که‌ گفته شد اگر محرک ، ذات متحرک باشد ، چون ذات ثابت است سکون لازم‌ می‌آید اینجا هم می‌گوئیم چون طبیعت ثابت است سکون لازم می‌آید یا اینکه‌ اگر حرکت ذاتی باشد اجزاء حرکت جمع می‌شوند ، همین را در مورد طبیعت‌ می‌گوئیم . فخر رازی به این ترتیب سه برهان اول را نقض می‌کند ولی قبل از پرداختن‌ به برهان چهارم یک پرسش و پاسخی ترتیب می‌دهد که شاید شما بگوئید ، طبیعت به شرط وجود یک حالت منافی یا خروج از حالت ملایم ، متحرک است‌ یعنی اگر جسم را از حالت طبیعی خارج کنیم یا اینکه جسم قبلا دارای حالت‌ منافی طبیعت خود شده باشد در اینصورت برای رهائی از حالت منافی و رسیدن به حالت ملایم حرکت رخ می‌دهد و الا در شرایط طبیعی حرکتی در کار نیست ، در این صورت ما نیز عینا همین توجیه را در مورد ذات شی‌ء هم‌ می‌توانیم بکنیم ، از ذکر و انطباق تک تک موارد صرفنظر می‌کنیم .

ایراد فخر رازی بر برهان چهارم :

برهان چهارم این بود که چنانچه جسم از آن جهت که جسم است از همان‌