حرکت و زمان در فلسفه اسلامی 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٩٠
پس بحث مهم " حرکت جوهریه " باید در همینجا مطرح شود . بحث دیگر اینکه مقولاتی که تدریج و به یک اعتبار حرکت جزء ماهیت آن مقولات است ( مثل مقولات أن یفعل و أن ینفعل ) ، آیا در این مقولات حرکت هست یا نیست ؟ و نیز در همینجا بحث " حرکت در حرکت " پیش میآید ، در حالیکه مرحوم آخوند بحث " حرکت در حرکت " را در نهایت بی نظمی در سه چهار فصل متفرق بحث کرده اند . ه : رکن دیگر از " ارکان حرکت " بحث " زمان یا ماعلیه " است . در اینجاست که باید بحث دامنه دار و طولانی زمان مطرح شود ، آیا اصلا زمان در خارج وجود دارد یا نه ؟ حقیقت زمان چیست ؟ آیا زمان ، طرف یعنی نهایت دارد یا طبع زمان اقتضا میکند که لااول له ولا آخر له باشد ؟ آیا یتقدم علی الزمان شی غیرالباری یا لایتقدم علی الزمان غیرالباری ؟ بعد به مناسبت " زمان " بحث " آن " مطرح میشود . و پس از آن به مناسبت زمان اقسام زمانی بودن مطرح میشود و آن وقت بحث " حرکت توسطیه و حرکت قطعیه " هم در همینجا باید مطرح شود . البته این بحث را در جای دیگری هم میشود قرار داد . از جمله بحثهائی که درباب زمان باید بشود بحث مهم " سرعت و بطوء " بود که این را هم مرحوم آخوند متفرق بحث کرده اند . ٤ - از بحث " تعریف حرکت " و " ارکان حرکت " که فارغ شدیم باید وارد بحث " اقسام حرکت " شویم . اقسام حرکت از قبیل اینکه حرکت یا طبعی است یا قسری ؟ و وارد این بحث بشویم که حرکت قسری چگونه است ؟ البته بحث حرکت قسری را چون از نوع قوه فاعلی است درباب محرک هم میشود آورد . و همچنین در " اقسام حرکت " میتوان بحث کرد که حرکت یا طبیعی است یا ارادی . و در این باب نیز میشود بحث کرد که حرکت یا توسطیه است یا قطعیه . ( اگر چه ایندو از اقسام حرکت نیستند بلکه دو اعتبار و دو معنی درباره حرکت هستند ) . ٥ - بعد از فراغ از بحث " اقسام حرکت " به مبحث " احکام حرکت " باید بپردازیم . مثلا این بحث که چه حرکت هائی با هم " متضادان " و چه حرکت هائی