کرده‌ام [١] .
مرحوم آخوند می‌گوید : شیخ در اینجا اظهار عجز کرده است ، و عجزش هم‌ برای این است که موضوع در حرکت کمی را نمی توانسته بیان بکند که چیست‌ ، و آن اشکالی که در حرکت کمی گرفتار بوده است عین اشکال در حرکت‌ جوهریه است ، در تصور موضوع حرکت جوهریه دچار اشکال بوده است قهرا در حرکت کمیه هم باید گرفتار اشکال باشد ، و اما چرا ؟ حرکت در " کم " با اینکه در عرض است ، و موضوع حرکت در اعراض‌ جوهر است و مافیه‌الحرکه عرض ، علی القاعده نمی بایست در این حرکت‌ اشکال باشد و مثلا بگویند : موضوع حرکت در اینجا خود جسم است و مافیه‌الحرکه که کمیت جسم . ولی در اینجا یک رازی هست که آن راز شیخ را دچار اشکال کرده است و آن اینکه حرکت کمیه خیلی شبیه حرکت جوهریه است‌ بلکه بعدا خواهیم گفت که اصلا نوعی از حرکت جوهریه است .
مطلب این است که فلاسفه اگر چه کمیت را عرضی برای جسم می‌دانند ولی‌ پس از تحلیل دقیق رسیده‌اند به اینجا که کمیت عرضی تحلیلی است نه عرض‌ عینی و خارجی . عرض عینی یعنی عرضی که مستقل از معروضش در خارج وجودی‌ دارد و وجودشان دو تا است ولی حال در جوهر است ، کیف ، أین ، وضع ، همه اینجورند ، ولی کمیت وجودی مستقل از وجود جسم ندارد ، که در خارج‌ عارض بر جسم باشد بلکه کمیت در خارج ، عین وجود جسم است . فرق بین جسم‌ که جوهر است و کم که عرض است فرق ذهنی و تحلیلی است . مثل فرق مطلق و مقید که در خارج دو چیز نیستند و مطلق بدون هیچگونه تقید در خارج وجود ندارد " تقید جزء و قید خارج " . این است که می‌گوییم عرض " کم " عرض تحلیلی است و

[١] این کتاب اکنون در دست نیست جز مقدمه و قسمتی از منطق ، می‌گویند اگر این کتاب باقی می‌ماند از همه کتابهای شیخ بهتر بود ، چون در مقدمه‌ اش می‌گوید در این کتاب قصد دارم از دیگران پیروی نکنم و آزادانه آراء خودم را بگویم ، از بعضی کلمات مرحوم آخوند هم معلوم می‌شود که قسمتهائی‌ از این کتاب در دستش بوده است .