بر ظاهر حرف ایشان وارد است ولی اینجا احتمال یک حرف هست که بدان‌ وسیله بتوان حرف ایشان را توجیه کرد بطوریکه هیچیک از این دو ایراد وارد نباشد ، و آن اینکه : باب مقولات باب ماهیات هستند و ماهیات معقولات اولیه هستند نه‌ مقولات ثانیه ( چه منطقی و چه فلسفی ) و این ماهیات ذواتی هستند که ما بازاءشان در خارج وجود دارد ، جنس و فصل واقعیاتی هستند که در خارج‌ موجودند . در منطق ارسطو مقولات را ده تا دانسته است ، جوهر و نه مقوله‌ معروف عرض ، بعضیها صریحا با ده مقوله ارسطو مخالفت کردند مثل شیخ‌ اشراق که قائل به پنج مقوله شده است و حرکت را هم یکی از مقولات شمرده، و مثل صاحب " البصائر النصیریة " [١] ، ابن سهلان ساوجی که مرحوم آخوند هم در جلد دوم (چاپ سنگی) از او نقل قول می‌کند . کسانی هم که بحسب ظاهر این ده مقوله را قبول کرده‌اند ، باز به نوعی منکر ده مقوله هستند ، مثلا کسانی که در باب مقوله کم مخصوصا کم متصل معتقدند که عین جسم است و تفاوتشان به ابهام و تعیین است، و عروض کم متصل بر اجسام، عروض تحلیلی‌ و ذهنی است نه خارجی ، اینها نیز کمیات یا لااقل کم متصل را از ماهیات‌ نمی‌دانند و در عین حال اینها را تسامحا در باب مقولات آورده اند .
مقوله اضافه در خیلی جاها حتی در خود منظومه درباب معقولات ثانیه از معقولات ثانیه شمرده شده است ، پس آن را از معقولات اولیه نمی دانند و نتیجة باید گفت که آن را مقوله نمی دانند و اگر از معقولات اولیه نباشد داخل در ماهیات نیست . مقوله ان ینفعل و ان یفعل هم مقوله بودنشان به‌ اندازه مقوله اضافه قابل مناقشه است که واقعا مقوله باشند و از سنخ‌ ماهیات و معقولات اولیه باشند یا مقوله نامیدن اینها بنحوی تسامح است ، این حرف را هم که مثل حاجی در منظومه زده اند که مقصود از ان یفعل هیئتی‌ است که بر شی‌ء عارض می‌شود از تأثیری

[١] این کتاب ٣٠ - ٤٠ سال پیش در مصر چاپ شده است و کتاب منطق‌ خوبی است و از همه کتابهای منطقی که تدریس می‌شود بهتر است ، و بر همه‌ آنها برای تدریس ترجیح دارد .