قائل شویم که انواع دائما عوض می‌شوند ولی یکی از اینها سواد است نه‌ بیشتر ، باقی انواع مخلوطهائی است از رنگها . مثلا وقتی می‌گوییم سیاه کم‌ رنگ در واقع سیاه کم رنگ نیست بلکه رنگ سیاه است مخلوط با رنگ دیگر ، بعد گفته فرضا اگر این حرف در مواردی درست باشد ، در مقدار درست‌ نیست . در مقدار مطلب جور دیگری است .

پاسخ به اشکال فخر رازی

ابتدا ببینیم جواب فخر رازی چیست ؟ به فخر رازی می‌گوییم آیا در همه‌ حرکتهای اشتدادی مثلا در مورد حرارت هم این حرف را می‌شود زد ؟ و می‌شود گفت حرارت بین صفر تا صد ، یک درجه‌اش حرارت است و بقیه حرارت‌ مخلوط با چیز دیگر است ، مثلا مخلوط با برودت . رنگها چون اضداد وجودی‌ هستند در مورد آنها شاید بشود با فخررازی موافقت کرد و در بعضی از آنها گفت که مخلوطند ، ولی درباب حرارت چطور ؟ ممکن است کسی بگوید فخر رازی در مورد رنگ نظریه‌ای شبیه نظریه امروزیها دارد ، که اساسا در نظریات امروزی رنگ کیفیت جسم نیست ، ولی به طور مسلم فخر رازی رنگها را کیفیت اجسام می‌داند . این جواب نقضی است که می‌شود به فخر رازی داد . مرحوم آخوند در جوابش می‌گوید : از فخررازی این حرف خیلی عجیب است ، یعنی چه یکی از این مراتب سواد است و بقیه سواد نیست ؟ آن مرتبه که‌ سواد است کدام است ؟ حرفی مرحوم حاجی در حاشیه می‌زند که مکمل حرف‌ مرحوم آخوند است ، می‌گوید : اگر در مورد یک شیئی که سیاه است و دائما سیاه‌تر می‌شود ، گفتیم نوعی از کیف تبدل پیدا می‌کند به نوع دیگر معنایش‌ اینست که خود سواد نوع نیست بلکه خود سواد جنس است ، یعنی ما یک‌ جنسی را ، که در تحت آن انواع زیادی هست بنام سواد نامیدیم ، والا یک‌ نوع نیست که سواد باشد و وقتی که طبیعت در حرکتهای اشتدادی نوعی را رها می‌کند این همان است که