یستحیل أن یتحرک متحرکات معا الی غیر نهایة . و بیان ذلک : أما اولا : فان المتحرک یجب أن یکون جسما أو مادیا ، ویلزم لاتناهی‌ الاجسام . أما ثانیا [٥] فلان العلل یجب أن تناهی ، و ذلک لانه ان کان‌ متحرک أخیر و یحرکه محرک و هو أیضا متحرک فمحال أن یتحرک [٦] الا بعد أن یحرکه محرک آخر ، فالمتوسط من هذه الثلاثة له نسبتان وله من بینها هذه الخاصیة ، و هو انه یحرک و یتحرک ، و سواء کانت هذه الواسطة واحدش أو کثیرش ، متناهیة أو غیر متناهیة فانه لایصح الحرکة مادام حکمها حکم‌ الواسطة ، فیجب أن ینتهی الی محرک لایکون حکمه حکم الواسطة ، و هذا مخرج‌ الامور من القوش الی الفعل ، والموجد ینتهی الی أمر بالفعل ، فیجب أن‌ یکون أمرا بالفعل و موجودا بذاته ، فالمحرک الذی لایتحرک اما [٧] أن‌ یحرک بأن یعطی للجسم المتحرک المبدأ القریب الذی به یتحرک ،

[٥] گفتیم که از دو راه استدلال کرده اند : یکی از راه تناهی اجسام ، و دیگر که همین ثانیا باشد از راه امتناع تسلسل علل و لزوم تناهی آنها که‌ برهان ابطال تسلسل در مورد علل یعنی در اینجا می‌آید ، در قسم اول و اجسام‌ در عین اینکه متناهی اند ولی برهان تسلسل علل در آنجا به کار نمی رود . [٦] " فمحال ان یتحرک " یعنی محال است که آن آخری حرکت بکند . [٧] گفتیم که محرک لایتحرک یا از راه غایت بودن ایجاد حرکت می‌کند و یا از راه ایجاد و خلق شی‌ء متحرک ، که در این صورت تحریک و خلق یک‌ چیز است نه اینکه خلق انجام گیرد و بعد حرکت بر مخلوق عارض گردد . و نیز گفتیم ارسطو خدا را تنها به عنوان محرک اول می‌شناسد و براهین‌ اثبات واجب تنها به برهان محرک اول رسیده است چون برای علمای ما مسلم‌ بوده است که محرکیت محرک اول به این نحوه نیست که در یک شی‌ء موجود ایجاد یک حرکت عرضی بکند بلکه محرکیتش عین ایجاد طبیعت است ، از این‌ جهت علمای ما معتقدند ارسطو موحد بوده و نه تنها خدا را محرک عالم‌ می‌داند بلکه خالق و موجد عالم نیز می داند چون محرکیت خدا عین خلق و ایجاد است . ولی فرنگیها برایشان این دو مسأله تفکیک نشده است ، یعنی‌ آنها فکر می‌کنند محرک اول هم که عالم را به حرکت درمی آورد ، به همان‌ شکل حرکت دادن پیرزن است چرخ ریسندگی را ، لذا فکر کرده اند که ارسطو خدا را موجودی می‌داند که &gt